آن گاه که شب چترش را بر خانه‌ها و رودها میگشاید
بطری کوچکِ زهر را سر میکشم
و اندوه دیگر اثر ندارد.
مرگ در خونِ گرم از شقیقه به شش‌ها،
از گلو به پلکها
تن را چون آغوشی رها شده مرطوب میکند.
رخِ مهتاب در حوض می‌لرزد
پرنده‌ای از شاخه‌ی بید بر لبِ سیمانی حصار می‌پرد
مورچه‌ای هراسان به شکافِ دیوار میدود
آنگاه که خداوند از پله‌های اضطراری پایین می‌آید
و با چهره‌ی پوشیده بر دنده‌های سینه‌ام مینشیند.
چه پایانی است!

آماده باش
آنگونه که بتوانی تمام قصه را ببینی
سایه‌ی بلندِ خداوند را
که از روشنایِ مهتاب بر خلوتِ خانه افتاده
و چشمهای آزرده و سکوتِ بیکرانش
که نظاره‌ میکند پیچ و تابِ تن‌ را
از سوز زهری که رگهایت را میسوزاند

«کشتیِ مردگان در میانه‌ی راه است»

آماده باش
تا رازِ لاک‌پشتِ واژگون را بفهمی
رازِ چیزهای بیهوده را
رازِ تقلای نوزادی برای برخاستن و ایستادن
رازِ شکوهِ آن عابرِ پیرِ برهنه در سیمای جنون
رازِ شکستنِ روح‌ات در پیچ و تابِ یک دروغ
و اشکی که بی‌خبر بر گونه‌ات جاری میشود.
واپسین قطره‌ اشکی که از چنگالِ مرگ گریخت.

« کشتی مردگان بر بندرِ آسمان لنگر گرفت»

آماده باش
تا فریادهای از کف رفته به شُش‌هایت بازگردد
و بوسه‌های بر لب مانده بر پیشانی‌ات بنشیند
اکنون؛
چنان سخت هوا را در آغوش بگیر که زمین را
زمین تجزیه میکند
خاطره را، عشق را، رنج را، گوشت را
و همه چیز را

«کشتی مردگان آماده‌ی بازگشتن است»

تو دیگر نامی نداری
چهره‌ات انتظار است
گامهایت تردید
و پاسخ‌ات تعلیق.
همچون پرِ مرغی در دست نسیم
شناور میانِ ارض و آسمان.

فردا خبر می‌آید که مُرده‌ای!
آنها زاری میکنند و چنگ بر صورت میکشند
خواهرانت  بر آن تنِ آرمیده مویه میکنند
همسایه‌ای شتابان به دنبالِ گورکن میرود
کودکی با کُپه‌ی کفن از راه‌ میرسد
زنی در میانِ جمع ضجه میزند
که تو او را هرگز ندیده‌ای!
معشوقه‌ای بیگانه بر پیشانی‌اش میکوبد
که تو او را هرگز در آغوش نگرفته‌ای!
در حلقه‌ی مردانِ دورِ گور هق هق برادرانت می‌آید
که تو پیشتر نظیرش را نشنیده‌ای!
و مادرت جمجمه‌ی سرد و بی‌جانت را به سینه میکشد
چنان که هرگز، اینگونه مِهرش را نبوئیده‌ای!

آماده باش!
تو آن روز با چهره‌ای پوشیده
زنده‌ترین غایب خواهی بود
محبوب‌ترین میهمانِ سرزمین‌ات
آسوده و آرمیده در کجاوه‌ بر دست‌ها
درست همانگونه که آرزو میکردی:
بی حتی ذره‌ای خشم و کین
در میانِ میزبان‌های گشوده و مهربان

«کشتی مردگان به مقصدش رسید»

نامه‌ای به یک دوست

چند روز پیش دوست عزیزی از من پرسید:
 چرا انزوا را ستایش میکنی؟ چه چیز درخشانی میتواند در تنهایی رخ بدهد که جایِ ستایش باشد؟ آدمی بدون حضور در کنار دیگران، درآمیختن با آنها، سفر کردن و گشت و گذار با دوستان چه چیزی در زندگی‌اش دارد که ارزشِ زیستن داشته باشد؟ اصلاً در تنهایی‌ات چه می‌کنی که برایت عزیز است؟!
در پاسخ گفتم:
تمام چیزهایی که میگویی درست است. آدم بدونِ حضورِ دیگری هیچ است و تنها به میانجیِ دیگری است که زیستن معنادار میشود. اما سوال من این است که «کدام دیگری»؟ من هم به نوبه خودم تجربه‌هایی تلخ و زننده با زیستن در میانِ جمع داشته‌ام و چندین بار این وادی را آزموده ام. اما آن انتظاری که از حضور در میان جمع دارم برآورد نمیشود.  میدانی که سرسختانه از عشق به مثابه یگانه میانجیِ میان فرد و دیگری دفاع میکنم و آن را یگانه راه حل برای تجربه‌ی عمیقِ یک پیوندِ زنده و پویای انسانی میدانم. و با آنکه دستکم در تجربه‌ی زیسته‌ام مطمئن شده‌ام این پیوند عاشقانه ناممکن است و در غیابِ عشق ناچاریم تن به فضایل و قوانین اخلاقی بدهیم، اما تجربه‌هایم در تعامل با دیگری حتی با معیارهای اخلاقی هم همخوان نمیشود. اگر سه بُعد اساسی اخلاق احترام به خود، احترام به دیگری و احترام به جهانِ پیرامون اعم از زیست بوم و مراعات حقِ دیگر موجوداتِ زنده باشد، در رعایتِ این اصولِ سه گانه هرگز تجربه‌ای خوشایند با دیگری نداشته‌ام و همیشه یک جایِ کار می‌لنگید. با هر تعاملی که پیش گرفتم زخمی از دیگری، زخم تاریخیِ ناممکن بودنِ دوستی را به یاد آورده است. پس راه دیگری را پیش گرفتم که به زندگی معنایی قابل اتکا ببخشد.
گفت:
اگر آن راه انزوا و تنهایی باشد قطعاً هیچ معنایی ندارد.
گفتم:
تو انزوا و تنهایی را با بطالت و تن آسایی و گریز از مسولیت های اخلاقی اشتباه گرفته‌ای. اما برای من انزوا سراسر یک کنش اخلاقی با نهایتِ مسولیت پذیری در برابر خود، دیگری و زیست بوم است.  
گفت:
آخر چگونه میتوانیم در انزوا مسولیت‌پذیر باشی؟ مگر غیر از این است که به خلوتت گریخته‌ای تا از مصائب پیرامونت دور بمانی یا به قولی دستت آلوده نشود؟!
گفتم:
من پیش از آنکه به تنهایی پناه ببرم دستم آلوده بود و هر روزِ در تنهایی  به این دستهای آلوده خیره میشوم و به آن می اندیشم که چگونه این دستها آلوده شدند؟
گفت:
آخر در تنهایی که خودت می‌بُری و خودت میدوزی! اگر میخواهی بیاندیشی باید دیگری هم حاضر باشد.
گفتم:
حاضر است. اتفاقاً سخت‌گیرترین و تندخوترین دیگری‌ها را دنبال میکنم.
گفت:
چطور؟!
گفتم:
بگذار جوابِ این پرسش‌ات را در نامه‌ای بنویسم و تجربه‌ی یک سفرِ بی وقفه در چند ماه گذشته را با دقتِ سفرنامه‌ها برایت توصیف می‌کنم تا مطمئن شوید در انزوا و تنهایی هم دیگری حضور فعال دارد و هم گشت و گذارهای بی‌پایان در کار است.
… پس این یادداشت نسبتاً طولانی را برایش نوشتم:

دوست عزیزم …

در چند ماه گذشته برای پاسخ به رشته‌ای از پرسش‌هایی که دامن گیرم شده بود یک فرآیند مطالعاتی بسیار آشفته، بینارشته‌ای و چند بُعدی را آغاز کردم و در این فرآیند مکرراً به میانجی حجم مطالعات و احساسِ نادانیِ هر چه بیشتر نومید و زمینگیر شدم و دوباره داغِ سوزانِ آن پرسش‌ها به قول کیرکگور بی‌خوابم کرد و کار را با همان آشفتگی پی گرفتم. البته هنوز در مسیر این فرآیند هستم و حتی خودم هم نمیدانم که دقیقاً در آغاز، میانه، سرآنجام یا حتی بطور تقریبی در کجای این مسیر هستم. اما آنچه که در این فرآیند برایم جذاب می‌نمود نیرویِ زندگی افزایِ دانستن است که ما را توأمان و بطور مداوم آشفته میکند و تسکین میدهد. به همین جهت قدرِ این جمله‌ی دلوز را هر چه بیشتر باید دانست که در پاسخ به پرسشِ «فلسفه به چه کار می‌آید؟» بطور قاطع میگوید: «فلسفه حماقت را رسوا میکند.» حقیقتاً همین است. کار تفکر در اغلب مواقع نه اثباتِ حقایقِ قطعی بلکه ردّ و ابطالِ روایت‌های نادرست و غلط است. از گالیله و کوپرنیک تا مارکس و نیچه و حتی متفکرانِ معاصر همواره کارشان را در آغاز با ردّیه نهادن بر پیشانیِ یک روایتِ مسلط آغاز کرده‌اند و سراسر عمرشان را بر سرِ بیانِ ادلّه‌ای گذاشته‌اند تا « حماقت را رسوا کنند».
با این مقدمه کوتاه تو را به روایتِ یک ماجراجویی دعوت میکنم که در نوع خودش سفرنامه‌ای است. سفرنامه‌ی سفری که تنها بلیط رفت دارد و برگشت‌اش نامشخص و چه بسا ناممکن است. حین رویدادهای آبان ۹۸ و در خلالِ سرکوبِ گسترده‌ی معترضان، وقتی در خیابانهای مرکز و شمال تهران قدم میزدم و آرامش و سکونِ مردم را می‌دیدم که علیرغم ابراز بی‌خبری و بی‌تفاوتی با اضطراب  از یکدیگر جویای اخبار میشدند سوالی در ذهنم نقش بست که بیانِ صریح‌اش اینگونه بود : «چرا این جمعیت‌های انبوه در جامعه ایران با حضوری قاطع و روشن نسبت  به این فلاکت‌ محض  اعتراض نمی‌کنند؟» البته این تنها بیانی ساده از پرسش است و در کُنه پرسش مفروضات زیادی در باب موانع همبستگی، مسأله سرکوب، جهانی شدنِ آرمان گریزی و مباحثِ دیگر نهفته است. با این چشم‌انداز و مفروضاتِ پیشینی به خلوت رفتم.  به سراغِ پاسخ‌های محتمل که همچون سرابی در پیش چشم ظاهر میشوند به راه افتادم و در فاصله‌‌ای کمتر از شش ماه این روندِ به ظاهر ساده را طی کردم:
کار را با مفهومِ طبقه آغاز کارم و در فهمِ اتمسفر اجتماعیِ ایران در دوره جمهوری اسلامی، افراد و گروهها را بر مبنای جایگیریشان در فرآیند تولید و مناسبات تولیدی فهم کردم. در بسترِ این روایت مارکسیستی به میانجی جمعیتِ کثیرِ طبقه‌ی متوسط توجهم به این طبقه هر چه بیشتر جذب شد و پیش از هر کاری نیاز بود که یک دسته‌بندیِ درونی از طبقه متوسط جدید در دوره ج.ا در دست داشته باشم. منابعِ موجود دسته‌بندی های خوب و قابل توجهی در اختیارم گذاشتند اما این احساس را داشتم که متناسب با پرسش لازم است دسته بندی دیگری را در اختیار داشته باشم. در این حین گذرم به مارکسیست‌های ساختارگرا و علی الخصوص پولانزاس افتاد. به میانجی پولانزاس دانستم که اساساً به کار بستنِ عنوانِ طبقه برای طبقه متوسط نادرست است چرا که طبقه در مبارزه‌ی طبقاتی شکل میگیرد اما طبقه متوسط  در هیچ مبارزه‌ و منازعه‌ی طبقاتی سهیم نیست. چرا که تعیّن طبقاتی این جمعیت ایجاب میکند که تضادی آشکار در مواضع طبقاتی و جایگیریِ طبقاتی‌شان موجود باشد. به زبانی دیگر افرادِ این گروه‌بندی‌ها اگر چه از نظرِ جایگیریِ طبقاتی همچون کارگران هیچ مالکیتی بر ابزار تولید ندارند و جایگیریِ طبقاتی‌شان تا حدودی با کارگران یکی است اما مواضعِ طبقاتی‌شان به طبقه مالک نزدیک است. این نیز برآمده از موقعیتی است که در روابط تولید دارند. مشارکت در کارهای غیر یدّی و انجامِ کارهای نظارتی و کنترلی همچون مدیریت یا سرکارگری آنها را در موقعیتی فرادست نسبت به طبقه کارگر می‌نشاند و این جایگاه طبقاتی سهم عمده‌ای در مواضعشان دارد. پس به تاثیر از پولانزاس دیگر نمی‌توانستم از عنوان طبقه بهره ببرم و با به کار بستنِ واژه‌ی گروه‌بندی‌های میانی که پیشنهاد پولانزاس برای توصیف این جمعیت است، مسیرم را پی گرفتم. هر چند که مطالعه‌ی نقدهای جدی و موٌثر اریک الین رایت در مورد آرای پولانزاس تردیدی جدی در من ایجاد کرد اما ادله‌ی پولانزاس در کتاب «طبقه در سرمایه‌داری معاصر» با هستی طبقاتی در جامعه‌ای ایران همبسته‌تر می‌نمود. رایت معتقد است که پولانزاس طبقه کارگر را بیش از حد کوچک میکند و در مقابل وسعت جمعیتی گروه‌بندی‌های میانی را افزایش میدهد که نقدی به جا و درست است. اما در ارتباط با پرسش من آشفتگی دقیقاً از همین شکافی ایجاد شد که نقد رایت باعث و بانی اش بود. چرا که پای مفهوم سبک زندگی را به مفاهیم کلیدیِ این مبحث باز کرد و شخصاً تا به این نقطه از کار همچنان سبک زندگی را به عنوان شاخصی برای تعیین طبقه اجتماعی می‌شناختم و برایم مفهومی مجزا از این وادی نمی‌نمود. پیشتر و در سال گذشته دو کتاب مهم از زیگموند باومن را خوانده بودم و از طرحِ مفهومِ سیالیت در آرای او حظّ زیادی بردم. از طریق چند مقاله هم مفهوم جامعه مخاطره آمیز کریستوفر لش را اندک تورقی کرده بودم و مطالعه مفاهیم بوردیو در مورد سلایق و سبک زندگی خاطره‌ی زیمل را زنده میکرد. یادآوریِ این پس زمینه مقارن بود با شکستِ اساسی ام  در دسته‌بندی دقیقی از گروه‌بندی‌های میانیِ جدید در ایرانِ دوره جمهوری اسلامی. با چند الگوی متفاوت کار را از نو آغاز کردم اما هر بار بیشتر از قبل مطمئن میشدم که زیربنای اقتصادی در ایران از آنجا که اقتصادی برون زاست و اقتصادهای برون‌زا فاقدِ پیچیدگی‌های تولیدی در انباشت سرمایه هستند لاجرم شکلگیری طبقات اجتماعی هم با چارچوب‌های نظریِ موجود جور درنمی‌آیند و آنچه که در نهایت کار دستِ ما را میگیرد نوعی زورچپانی واقعیاتِ اقتصادی در مفاهیمِ نظری است. علی الظاهر پدیده‌ها با مفاهیم متناظر هستند اما اگر اندکی به تعاریف و ابعادِ کلیدی در این مفاهیم سختگیرانه و وفادارانه نگاه کنیم به نحوی آشکار مرتکب کذب شده‌ایم. برای من قناعت آوردنِ خودم بسیار اولی‌تر و مهمتر از اقناعِ مخاطبانِ احتمالی بود. پس ناممکن می‌نمود که با طرحِ این مفاهیم و وفاداری به آنها در بسترِ یک اقتصادِ برآمده از سلطه بر منابعِ نفتی بتوانم طرحِ دقیقی از طبقات اجتماعی و علی الخصوص گروه‌بندی‌های میانی که سهمِ کلیدی در تولید و انباشت سرمایه دارند ارائه کنم. کار از نظرم شکست خورده می‌نمود و به مسافری غریبه  مانند بودم که با نقشه‌‌ای واردِ شهری بزرگ شده اما اطلاعات نقشه با واقعیاتِ آن شهر همخوانی ندارد. انگار که با نقشه‌ی پاریس یا شیکاگو هوس تهران گردی به سرت بزند. یکسره از کار نومید شدم و دست کشیدم و طبق عادت همیشگی وقتی در جستجوی پرسشی ناکام میشوم به سراغ خواندنِ رمان میروم. این بار هم با بالزاک آغاز کردم و گذرم به  دی.اچ لارنس و صادق چوبک خورد. اما در پسِ ذهنم یک موضوعِ ناتمام معلق مانده بود. به خاطر آوردم که مارکس در گروندیسه علاوه بر تولید تاکید زیادی بر فرآیند توزیع دارد. اگر چه در معنای مارکسی‌اش قواعدِ توزیع نیز وابستگی مستقیمی به مناسباتِ تولید دارد. ولی نکته‌ی مهمی در این تاکید بر فرآیند توزیع و قوانینِ نامرئیِ سهم‌بری از توزیع وجود داشت که می‌توانست در نسبت با بن بستِ پژوهشی من گشاینده باشد. دوباره فصل اول و دوم گروندیسه را خواندم و فی الفور خودم را به نوشته‌های متفکران معاصرتر رساندم. خصوصاً آن دسته که اهمیتِ روبنا را جدی‌تر از مارکسیست‌های ساختارگرا می‌دانستند و به نحوی از مارکس بریده‌اند اما فی النفسه متأثر از قوای انتقادی او هستند. به باومن، بوردیو و چند نام دیگر رجوع کردم که مفهومِ سبک زندگی را به گونه‌ای نوین‌تر و مستقل از طبقه فرمولبندی کرده‌اند. یعنی به جایِ دسته‌بندی افراد و گروهها در فرآیند تولید، نقش و جایگاه آنها را در فرآیند مصرف مد نظر دارند. طبعاً چنین رویکردی گشودنِ یک گره کور در فهمِ جوامعی با ساختارِ اقتصادی برون زاست. چون به تفسیر قانع‌کننده‌تر و عینی تری از این جوامع می‌انجامد. در واقع آن تشابهات غیر قابلِ انکاری که ساخت روبنایی جوامعِ امروزی ما را به ساختِ زیربنایی در جوامع غربی مانند میکند نه در شیوه‌ی تولید و فرماسیونِ اجتماعیِ برآمده از آن بلکه در فرهنگ مصرف‌گرایی است. به همین جهت تغییر رویکرد از فهم جامعه بر مبنای طبقات اجتماعی به فهمِ جامعه بر اساسِ مصرف و فرهنگ مصرف‌گرایی حکم  شاه کلیدی را داشت که دوباره توان و قوتی به تداومِ جستجویِ پرسشِ آغازین برانگیخت و از نو کار را آغاز کردم. پیشاپیش مطمئن بودم که کار من تأمل در سبک زندگی و دسته‌بندی بر مبنای آن نخواهد بود. اما خرسندی و اشتیاق‌ام از آنجا نشأت می‌گرفت که این چشم‌اندازِ جدید قرابتی با هستی‌شناسی مورد علاقه ام دارد  که این هستی‌شناسی و انسان‌شناسی حیات و آدمی را نه بر مدار کنش‌های عقلانی و رفتارهای از پیش تعیین شده بلکه هستی و انسان را بر بنیاد کنش‌ها و واکنش‌های عاطفی و متأثر از شبکه‌ی پیچیده‌ای از احساسات و تأثرات معنا میکند که با رویکردِ قبلی‌ام جور درنمی‌آمد. تعریفِ هستی اجتماعی و انسان بر مبنای موقعیت و جایگیری در روابط تولید منجر به نوعی جبرگرایی در رفتارها و کنش‌ها میگردد که تا رسیدن به آگاهی طبقاتی _ که بدواً امری نامحتمل و پیچیده است_ رفتارها و کنش و واکنش‌های آدمی را از پیش تعیین شده قلمداد می‌کند. بی شک این رهیافت نسبتی عینی و واضح با واقعیاتِ موجود دارد اما تا زمانی که ما بر سرِ دسته‌بندیِ خودِ این جایگیری‌ها در جوامعِ مختلف و خصوصاً جوامعی که مناسبات تولیدی‌شان فاقدِ پیچیده‌گی اقتصادهای درون‌زا و متکی بر تولید است، به یقین و توافق نرسیده‌ایم مابقی مسأله یکسره ناقص از کار درمی‌آید. به همین جهت و متناظر با ساختِ جامعه ما اتکا بر آن شکل از هستی‌شناسی که  تأثرات و عواطف را مبنای قرائت پدیده‌ها میکند به وضوح کارآمدی افزونتری دارد. مقصودم آن نوع از هستی شناسی است که در این گزاره‌ی نیچه بیان میشود:« جهان یک پدیده‌ی سراسر حسانی و عاطفی است».
پس دوباره پرسش را پیش رویم گذاشتم و آغاز کردم. حین جستجوهای پراکنده‌ی روزانه با مفهومی آشنا شدم که از نظر لغوی ترکیبی آشناست اما از نظر مفهومی حتی در حد یک مقاله هم پایش به جهانِ فارسی زبانان باز نشده است: «عواطف سیاسی» یا همان political emotions. شاید سالها بعد کسی باورش نشود که وقتی این ترکیب را در موتور جستجوگر کتابخانه‌های آکادمیک جستجو میکنیم حتی یک عنوان کتاب یا مقاله در بابِ این مفهوم وجود ندارد. همانطور که سال گذشته دانستم  مفهوم معرکه‌ای همچون  اضطراب اجتماعی که میتواند در فهم نوسان‌های جامعه در زیست روزمره تاثیر مستقیمی داشته باشد در هیچ کتابخانه و سایت و پژوهشگاهی وجود ندارد و حتی اسمش برای آکادمسین ها بیگانه است. همچون  بسیاری از مفاهیمی که در تحلیل‌های برجسته در آکادمی های جهان کاربردی وسیع دارند اما حتی عناوین‌اش نیز به فارسی برگردانده نشده آن هم در شرایطی که هجمه‌ای غیر اخلاقی حولِ فعالیتهای متواضعانه و بی مواجب مترجمانمان وجود دارد و در نهایتِ اعتماد به نفس آنها را به دیلمانج و کپی کار و خود باخته متهم می‌کنند.
به هر حال آشنایی با مفهوم «عواطف سیاسی» کلیدی دیگر بود برای گشودنِ این جعبه‌ی پاندورا که هرگز نمیتوان نقطه‌ی پایانی اش را متصور شد. مطابق با این مفهوم می‌توان گمان برد که تا حدی به قلمرو پرسش‌ام نزدیکتر شده‌ام چرا که علیرغم اهمیت زیربنا و نقش غایی آن دستکم در نسبت با جامعه کنونی ما دو کنش احساسی اعم از اشتیاق (Inthusiasm) و اضطراب (anxiety) همبستگی موجه‌تری با رفتارهای سیاسی و پذیرش وضع موجود دارد. برعکس تصور پیشین که ممکن است در بابِ این واژه‌ها وجود داشته باشد نقش آنها در سنجشِ وضعیتِ سیاسی بسیار معکوس است. اشتیاق عمدتاً منجر به تکرار و بازتولید عادتهای سیاسی در کنش‌گران اجتماعی میشود و اضطراب ظرفیت و استعداد کنش‌گران را برای تأمل در وضعیت و سنجش آگاهانه‌ میگردد و مختص شرایط ناآرامِ سیاسی است.
اکنون در این سفرِ مطالعاتی در جستجوی پرسشِ اصلی اینجا ایستاده‌ام و هیچ نمیدانم که هفته‌ی آینده کجا هستم. اما آنچه که در این سفر اهمیتِ اولی دارد خودش به تنهایی میتواند «ستایش دانستن» باشد که نیروهای پنهانِ زندگی را آزاد می‌کند و در برابر سکون و قناعت پیشه‌گی مقاومتی جانانه دارد. عمدتاً به ما می‌آموزند که غایتِ دانستن و آگاهی  خدمتگزاری به دیگران است. اما در حقیقت دانستن و آگاهی پیش از هر چیز نهایتِ احترام به خود و یک فضیلت اخلاقی در ستایشِ شورِ زندگی است. امیدوارم این روایتِ کلّی و کوتاه از سپری شدنِ لحظاتِ زندگی در انزوا تو را به قناعت رسانده باشد که در خلوت هم میتوان با دیگری و رنجِ آن زیست و در میانِ قرن‌ها و تاریخ‌های بیشمار گشت و گذار کرد. تنها اندکی قوه تخیل میخواهد و باور به روزگاری بهتر.

۶ خرداد ۹۹

"پێداچوونەوەیکی رەخنەیی بە سەر هەستی نەتەوەپەرەستی لە کوردوستان، بە بیانووی سەرگوزەشتە تاڵەکەی مستەفا"

یە‌ک لە کێشە‌کانی نە‌تە‌وە‌پەرەستی ئە‌وە‌یە کە قە‌ت بە خۆیدا ناچێتە‌وەو بە‌ردە‌وام بیانوو بۆ روداوە‌کانی دەوروپشتی ئە‌هێنێتەوە کە خەتاکە لە خۆیەوە بقۆزێتەوە بۆ ئەویدی. وەک چۆن بزاڤە جۆراوجۆرەکانی ئیسلامی سیاسی هەرکام ئەویتر تاوانبار ئەکات بە کوفر و جەهل، نوسخە جۆراوجۆرەکانی نەتەوەپەرەستیش هیچکام لە نوسخە واقیعە‌کانی بە مۆدێلی ئایدیال ناناسێت و تاوانباریان دەکات بە خەیانەت لە نوسخەی بنەڕەتی و راستەقینە. ئازاری برینەکەی مستەفا جارێکی‌تر ئە‌م بابەتە‌ی وروژاند تا بیر لەم پرسە بکەینەوە کە ئاخۆ کوورتکردنەوەی مرۆڤ بۆ ئاستی نەتەوە هەمان کێشە‌ نیە کە جارێکی‌تر وەک سەدان جاری پێشوو ئەمانشڵەژێنێت. بە تایبە‌ت لەو حاڵەتە‌یدا کە شەڕی ئەمجارە ناوخۆییە و نەتەوە‌پەرەستی خۆی لە دوو جوغرافیای ئاشکراو ناسراودا پێناسە دەکات و بە هەمان پیوەر گوتاری جاش و باش بە سەر ئە‌م دوو کەرتەدا دابه‌ش ئەکات. تەنانە‌ت ئەم دوالیزمە هێندە ئاوێتە‌ی یەکدی بوون کە  لە بیریان چووەتەوە کە مستەفا ئەسیری کێ بووە و کێ ۱۷ ساڵ لەژێر سزای سێدارەدا رایگرتووە و لە ئەنجامیشدا لە سێدارە‌ی داوە. ئەم شە‌ڕە کە وەک شەڕی ناوخۆیی تەعبیر دەکرێت بە ڕوونی دەریدەخات کە نەتەوەپەرەستی چۆن و تا چ رادەیەک تاکی کووردی تووش رێسێنتیمێنت کردووە.  من ئەم رووداوە دەکەمە وێستگەیەک بۆ بیر کردنەوەو چەن پرسیار ئاراستە‌ی خۆم ئەکە‌م:
۱: ئاخۆ ئەگەر  مستەفا پیاوێکی ئەسیری عەرەب یان تورک یان فارس بوایە دیسان هێندە شۆک ئەبووین و خوێنمان بە جۆش دەهات؟! یان ئەگەر وڵاتێکی داگیرکەری وەک تورکیە یان ئێران کە بە سەدان حاڵە‌ت بەرپەرچدانەوە‌ی هاوشێوەی رەفتاری یەکیەتی لە گەڵ ئەسیرێک کردووە، هێندە جوامێرانە دەهاتینە بگۆ؟! بە دڵنیاییەوە ئەوەی کە لە ئەزموونی هاوڕێکانم لە سۆشیال میدیا بینیومە وڵامی هەردوو پرسیارەکە‌م "نا"یەکی گەورەیە. وادەردەکەوێت کە ئێمە پێمانوایە تەنیا ئەغیار و ئەویدی ستەمکارە‌و کوورد قەت ستەم لە خۆی ناکات. ئەم تەفسیرە بێبنەڕتە وایلێکردووین کە ستەمی غەیر بە ستەمێکی ئاسایی و ستە‌می خوود وەک حاڵەتێکی نائاسایی بەراورد بکەین.  واتە لە‌م دژوازیەدا هەندێک سنووری ناواقعی پێکهاتوون کە بە هۆی دووپاتبوونەوەی زیادە بوونەتە واقیع و لە یادمان بردۆتەوە کە ئەساسی حکوومەت چ خوودی بیت و چ غەیر لە سەر کۆمەڵێک بەرژەوەندی پێک دێت کە لە درێژە‌ی زەماندا ئەو دارێژراوە سیاسیە دەکاتە ستەمکار. بەڵام دەولەت چ خوودی بیت و چ ئەویدی خاوەنی زیندان و کەلەبچەو ئامێرەکانی سەرکووتکردنی ناڕەزاییە. لەئێستادا  ئەو هەستە‌ی کە زۆربەمانی شڵەژاندووە نەک هاوسۆزی لەگەڵ ئازاری برینی تەنیاییەکە‌ی مستەفا وەک مرۆڤێکی بێپەنا، بەلکوو ئازاری نەچەسپانی پاژە ئاڵۆزەکانی پازێلی نەتەوەپەرەستیە لە زە‌ینماندا کە ئالۆزمان ئەکات. واتە ئە‌م رەنجە قوورسە وەک رەنجی کە‌رکووک یان ئازاری چیرۆکەکەی سولێمانی موعینی لە بنە‌ڕەتدا بەرهەمی  تەوەقوع لە وەهمێکی ناواقعی لە دەروونی سۆبجێکتی مرۆڤی کوورددایە کە هەرکات ئەو رووداوەی کە چاوەڕێی ئەکەین، بە پێچەوانەوە روودەدات خوێنمان دێتە جۆش و لە پتانسیەلەکانیشمان نائومێد ئەبین.  دوای هەر شکستێک بەردەوام بایەخەکانی ئەو دونیا ناواقیعە‌، واتە ئەو بەهەشتە‌ی ناسیۆنالیزمی کووردی وەعدە‌ی داوە‌و بە نێوانچیەتی هەست لە زەینماندا خوڵقاوە بەسە‌ر ئەم دونیا واقیعیەدا دەشکێنینەوەو تا شکستێکی دیکە خۆمان بە خەونی ئەو بەهەشتەوە سەرقاڵ ئەکەین. وەک بڵە‌ی لە یۆتۆپیای کوردوستانی خاوێندا نە پۆلیس و نە پاراستن، نە چەوسانەوەو توندوتیژی، نە بێعیدالەتی و خراپە لە ئارادا نیە و هەرچی ئێستا بەسەرمان دێت بە هۆی غەیرەوەیە! وەک ئەو ئیماندارە موسوڵمانە‌ی کە هیچکام لە نوسخە واقعیە‌کانی ئیسلامی سیاسی وەک نوسخە‌ی واقعی ناوزەد ناکات و بەردەوام ئەویدی تاوانبار دەکات بە خەیانەت لەو رەهەندەی لە زەینی خۆیدایە و چاوەڕێی مونجی دەکات تاکوو سەرهەلبات و بەهەشتی سەر زەوین بخولقێنێت. [تەح کە کۆمەڵگای چاوەڕوان کۆمەڵگایەکی ترسناکە!]  وەک لە ئەزموونی رێفراندۆمدا تەجروبەمان کرد لە ئان و ساتێکی کوورتخایە‌ندا پاڵەوانی نەتە‌وەیی و جوامێر و قارەمانمان درووست کرد و دوای چەن کاتژمێر هەمان قارەمان و جوامێر بوونە جاش و خوێڕی و دژی نەتەوە. ئەمە ئەو لۆژیکەیە کە نەتەوەپە‌رەستی ئیشی پێدەکات.
۲: ئایا هیچ حکوومەتێک لە جیهانی ئێستادا بوونی هەیە کە لە سەر ئەساسێکی نەتەوەپەرەستانە داڕێژرابێت؟ دڵنیام زۆر بە خێرایی کۆمەڵێک فەکتی لاوەکی لە رەفتاری ئەمریکای سەردەمی ترامپ بەرانبەر بە مێکزیکیەکان و کۆمەڵێک جووڵەی حیزبە راستەکانی ئوروپاتان دێتە سەر زار. بەڵام لە وڵامی ئەو فەکتانەدا هەر ئەوندە بەسە کە بزانین ئەگەر کاک مستەفا لە باتی باشوور دەستی بگەشتایە بە وڵاتێک کە لە زۆنی پەیماننامە‌ی مافی مرۆڤدایە هەرگیز تووشی ئە‌م چارەنووسە نەگریسە نەدەبوو. ئەو وڵاتانە‌ی کە هیچ خزمایەتیەکی نەتەوەیی و جوغرافیایی و کولتورییان لە گە‌ڵ ئێمەدا نیە بەڵام لانیکەم لە ژێر گوشاری کۆمەڵێک پرێنسیپی مرۆڤایەتی لە رووکەشداو  بەکارهێنانی وزە‌ی کوچکردوانی وڵاتانی ئاسیایی وەک هێزی کار لە ئەساسدا، بەرگری لە کەیسی وەک مستەفا دەکات.  بەڵام با لێرەشدا ستاپێک بکەین و بپرسین کە پاراستن و داڵدەدانی کەسانی هاوشێوەی کاک مستەفا لە لایەن ئەو وڵاتانە‌ی کە لە ژێر چەتری راستەوخۆی رێکخراوەکانی مافی مروڤدان هەڵگری چ مانایەکە؟ ئاخۆ ئەمە جۆرێک ستایشی مرۆڤایەتی و بەرگری لە ئازادی و کەرامەتی مروڤە؟ ئەزانم هیچکاممان هێندە ساویلکە نین کە بەم قەوارەیە پێوانی بابەتەکە بکەین. بەڵام هۆکاری ئەوەی کە باسی ئەم رەهەندە دەکەم لە بەر ئەوەیە کە روونتر و ئاشکراتر بیبینین کە زلهێڵترین بایەخی هەر دارێژراوێکی حکوومەتی چ لە ئاستی وڵاتانی گەورە و چ لە ئاستی حکوومەتێکی وەک هەرێمی کوردوستاندا تە‌نها یەک دیاردەیە: "ئابووری سیاسی". واتە هەر ئورگانیسمێکی سیاسی لە ئێستادا بە پێی یاسا دیار و نادیارەکانی ئابووری سیاسی و قاعیدەکانی بازاڕی ئازاد مامەڵە لەگەڵ بابەتەکان و هاوکێشە سیاسیەکانی دەوروپشتیدا دەکات. حکوومەتی هەرێمی کوردوستان ی عێراق (یان باشوور بە زمانی خۆمان) نە تەنیا لە دەرەوەی ئەم قاعیدە نیە بەڵکوو قوتابیەکی بزێوی ئەو مەکتەبەیە. بۆیشە ئەگەر دوو حیزب و ئوڕگانی سیاسی گەورە‌ی وەک حیزبی دیموکراتی کوور‌دوستان و کۆمەڵە و باڵەکان و کوتلەکانیانی لە خۆیدا داڵدە داوە بە دوو هۆکارە: یەکە‌م ئەوەی کە ئەو دوو حیزبە پیش لە دەسەڵاتدارێتی حوکمرانەکانی کوردوستانی باشوور واتە لە سە‌ردەمی بەعسدا نیشتەجێی ئەو ناوچە بوون و پارتی و یەکیێتی نەیدەتوانی لەم بووارە‌دا خراپتر لە بەعس مامەڵەیان لەگەڵدا بکات؛ دوهەمیش لە بەر ئەوەی کە بە ناوی کۆنترۆلکردن و خەساندنی ئەو هێزە سیاسیانەی رۆژهەڵات مامەڵەی گەورەی ئابووری لەگەڵ رژێمی ئێراندا هەیە و بەردەوام وەک کارتێک بەکاری دەبەستێت لە گرێبەستە ئابووریەکاندا. ئەمە ئەو قاعیدەیە کە ئابووری سیاسی بە عەقلانیترین رەفتاری دیپلۆماتیک و بە بێ‌توندوتیژی زیادە فێری بەردەنگەکانی دەکات و هیچ ئارمان و بڕوایەکی نەتەوەیی و تەنانەت ئایینیش ناتوانێت درزێک لەم مەنتقەدا پێک بهێنێت. ئەم مەنتقە تایبەت بە باشوور نیە و لە راگەیێندراوی حیزبی دیموکراتی رۆژهەلات دەربارە‌ی چارە‌نوسە‌ تاڵەکە‌ی مستەفا، درێژە‌ی ئە‌م مەنتقەمان بینی . واتە زۆر هەڵەین ئەگەر واتێگەشتبێتین کە ئەم جوغرافیا خاوەنی ئێپسیلۆنێک سیاسەتی نەتەوەییە بۆ بەڕێوەبردن و رێکخستنی کۆمەڵگای ناوەوەو دەرەوەی خۆی. بەرژەوندیە ئابووریەکان جۆرێک لە سەرمایەداری حیزبی پێکهێناوە کە ناتوانی تەوەقوعی کرداری ئەخلاقی لە هیچکام لە ئورگانە سیاسیەکانی کوورد بکە‌یت و زۆربە‌ی کاتیش دژوازی بە‌رژە‌وەندیەکان وایکردووە کە دەستی هیچ لایەن و حیزبێک خاوێن نەبێ. واتە  ڕوانین بە پێوەری نەتەوەپەرەستانە بۆ کردارەکانی ئەو حوکمرانیە و تەنانەت حیزبە ئوپزسیونەکانی کوردوستانی رۆژهەلاتیش جگە لە نائومێدی و پەسیڤبونمان بۆ پێک ناهێنێت. بۆیە زەرورییە  لە باتی شەڕە کۆڵانی باشوور ورۆژهەلات پشتببە‌ستین بە‌و بزاڤ و چالاکی و رێکخستنە مە‌دەنیانە‌ی کە لە شار و شارۆچکەکانی هەر چووار پارچە‌ی کوردوستاندا بە‌دی دەکرێت و لە بڕێک حاڵەتدا جووانیەکانی ئەم هاوئاهەنگی و رێکخستنانە بەتایبە‌ت لە تراژێدیە گەورەکاندا فرمێسک و بزە‌ی فەخر و عێزە‌ت دەخە‌نە سە‌ر لێومان بە بێ ئە‌وەی زەڕەیەک ئالودە‌ی نەتەوەپەرەستی و ئافەتی نەفرەتی ئەم هەستە ئاڵۆزە بوبێت. هەر ئەم رێکخستنانە بە تایبەت لە باشوور دەتوانن وەک داواکاری گشتی بێنە مەیدان و بە پێی گرێبەستەکانی حوکمرانی باشوور لە گەڵ پەیمانی مافی مرۆڤدا [کە بە ملیۆن دۆلار پارەی ساڵانە لەو رێکخراوانە وەردەگرێت بە ناوی بەرگری و پشتگری لە مرۆڤێکی بێپەنا وەک کاک مستەفا] کەیسێکی قەزایی و یاسایی بکاتەوە تا لانیکەم زیاتر لە شەڕێکی خێڵەکی وەک بابەتێکی پێشێلکاری ئەو رێککەوتنانە بەراورد بکرێ و نەبێتە رەوتێکی ئاسایی و دەرگا لە دیتر هەڵاتوان و بێپەناکانی هێزی کۆماری سێدارە نەبەسترێت. هەر چەندە ئەم رێگایە وەک ئەوەیە سزای قوتابیە‌ک بەیتە دەست مامۆستاکەی. هیچ زەمانێک و متمانە‌یە‌ک بۆ تەئدیبی تاوانبار نیە و خۆی دەتوانێت ببێتە کارتی زەختی مامەڵەیەکی دیکە.

۳: کەواتە کاک مستەفا لە سەرەتا و لە بنەڕەتدا قوربانی ئایدیالۆژیای ئابووری سیاسی ە. هەروەک چۆن خوێنی د.قاسملوو بە مەنتقی ئەم ئایدۆلۆژیایە لە دڵی ئوروپا و وڵاتی ئۆتریشدا شۆردرایەوە و بە ئاوی بازاری ئازاد خاوێنیان کردەوە. ئێستا ئەبێ بپرسین لە هەموو ئەم کێبەرکێیە ئاڵۆزەدا کە باسمان کرد هەستی نەتەوەیی لە کوێدایە کە ئەمرۆ خوێنمانی گەرمکردووە؟ ئەگەر هەندێک پاڵببەستین بە گووتاری دەرونشیکاری رەخنەیی، وڵامی ئەم پرسیارە زۆر روونە: لە ئەساسدا ئەم هەستە بوونی نیە. بە زمانێکی دیکە ئێمە پەرۆشی لە دەستچوونی بایەخێکین کە هەر لە ئەساسدا خاوەنی نەبویین. ئەم هەستە چەشنێک لە هەستی چینایە‌تی ناو داڕشتەکانی کۆمەڵگایە. واتە ئەو چینە بێبە‌شبووانە‌ی کە لە گواستنە‌وەی شێوازی بەرهەمهێنانی دەرەبەگایەتی بۆ سەرمایەداری پاستوراڵی نەتەوە بێدەوڵەتەکانی رۆهەڵاتی ناوەڕاست، نەک بە زمانی خۆیان بەڵکوو بە زمانی نەتەوەوە دێنە بگۆ. بێگومان ئە‌م هەستە؛ یەکەم: بۆ رێکخستنی هەر بزووتنەوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی چ لە حاڵەتی مەدەنی و شارۆمەندیداو چ لە حاڵەتی خەباتی چەکداریدا، دووهەم: لە ئاستی هاوئاهەنگی و هاوسۆزی چینایەتی ناو کۆمەڵگای نەتەوە بێدەوڵەتەکاندا، سێهەمیش: لە پاراستنی زمان و کولتوور و هونەری پەڕاوێزەکاندا، هەستێکی ئێجگار کارامەو بەهێز و زەرووریە کە بۆ پاراستنی پیویستمان بە حیزب و داڕێژراوی حکوومەتی نیە. جەماوەر و خەڵکانی هەر ناوچەیەک خۆیان گەورەترین پارێزەری ئەو بایەخانەن کە ئەگەر ئورگانە سیاسییەکان خرا‌پتری نەکەن بە دڵنیاییەوە موداخلەکانیان کارساز نابێت.  ئەزمونەکان پیشانمان دەدەن ئەم هەستە ئاڵۆزە وەک ئاسۆی سیاسی و غایە‌تی حوکمڕانی ناتوانێت وڵامی دژوازییە دەرونییەکانی خۆی بداتەوە چونکە خاوە‌نی سی کۆچکی بوونناسی و مرۆڤناسی و مەعریفە‌ناسی نیە و ناتوانێت ئە‌م بووارانە پێناسە بکات. بۆیشە بەردەوام لە ئاستی "هەست"دا دەمێنێتەوەو توانای ماناکردنە‌وەی دیاردە جۆراوجۆرەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و تاکەکەسی نیە. کەواتە بە‌ردەوام خۆی لەت‌لەت و بچوکتر دەکاتەوە تا ئەگەر لە قەوارەیەکی گەورەتردا هەموو بەردەنگەکانی نائومێد کردووە بەڵکوو بتوانێت لە پاژە بچوکەکاندا درێژە بە حەیاتی خۆی بدات. بۆیشە لە ئێستادا ئێمە نەک یک ڕەوتی ناسیۆنالیستی بەڵکوو دەیان رەوت بەدی دەکەین کە وەک هەر ئایدیوڵوژیایەکی دیکە هەرکام خۆی بە بەدیلی ئەویتر پێناسە دەکات.
۴: با بگەڕەینەوە بۆ چیرۆکی تەنیایی و غوربەتی کاک مستەفا لە نێوان سێ هێزی ترسناکی ئەم ناوچەدا  کە هەرکامیان وەک سەگ بۆنی جێپێکانی ئەکەن تا بیدۆزنەوەو بیکەنە گۆشتی قوربانی. لێرە بە دوواوە من وەک چاودێرێکی کۆمەڵایەتی یان موحەللێکی سیاسی سەیری بابەتەکە ناکەم. بەڵکوو هەوڵئەدەم وەک چیرۆکنوس یان شاعیرێک هاوسۆزی لەگەڵ ئازاری ئەو غەریبی و تەنیاییە بکەم کە ئێجگار دڕاماتیک و ترسێنە‌رە. ئەو پیاوە ئەسیری کۆماری سێدارە بوو کە بە قەڵغانی تەنەکەی نەتەوەپەرەستی کەوتە باوەشی نوێنەرە خۆماڵییەکانی ئابووری سیاسی و بە پێی پەیمانی مێژوویی و خزمایەتی ئایدیۆلوژیکی نێوان ئەم مەنهەجە کراوەیە لە گەڵ ئیسلامی سیاسی، رادەستی کۆماری سێدارە کراوو بەخێراترین کات لە سێدارە‌ درا تا بۆگەنی ئەم سێ‌گۆشە زیاتر لەمە بڵاو نەبێتەوە. ئەم غوربە‌تەی کاک مستەفا غوربەتی تاک تاکی هەموومانەو دڵنیا بن ئەگەر جوامێر بن و لە ناو ئەم سێگۆشەدا بجوولێن یەک لە گۆشەکان هەر بەم نەگریسیە کە داوێنی کاک مستەفای گرت، داوێنتان ئەگرێت. بۆیە وەک یەکەم هەنگاو ناچارین لەو سێگۆشە بەینەدەر تا واقیعەکان روونتر و ئاشکراتر ببینین. بە زمانێکی دیکە تا ئەو کاتەی کە لە سەرەتاوە نەتوانین کاک مستەفا وەک مرۆڤێک، وەک مرۆڤێک لە ناو دارشتە‌ی چینایەتی هاوچەرخی کۆمەڵگاکاندا، وەک مرۆڤێکی بێپەنا لە ژێر شێوازە جۆراوجۆرەکانی توندوتیژی و چەوسانەوە و نابەرابە‌ری ببینین، هەڵگرتنی هەر هەنگاوێکی دیکە دەمانبات بە لاڕێدا و دەمانخاتە ناو سوڕانەوە‌ی بێسوود لە چەرخی سیاسەتی واقع و سیاسە‌تی ئەخلاقیدا. واتە کاتێک کاک مستە‌فا وەک مرۆڤێک لە ناو دارشتە‌ی چینایە‌تی هاوچەرخی کومەلگاکاندا پێناسە ئەکەم، مەبە‌ستم راستەوخۆ ئەوەیە کە ئەو مرۆڤە ئەگەر لە نهۆمێکی دیکە‌ی ئەم داڕشتە‌ چینایە‌تیەدا کە لە بینای حوکمرانی لە ئێران یان لە حیزبە‌کانی باشوور یان رۆهەڵات، نوێنە‌ر و پاشخان و گۆڕانەوەی بەرژەوەندیان بە یەکترەوە هەیە چاوی بەدنیا بکرایە‌وە یان هەر لە سەرەتاوە تووشی ئەم چارەنووسە نە‌گریسە نەئە‌بوو یان دوای هەڵاتنەکەی بە شێوەیەک لە شێوەکانی گۆڕینەوە گیانیان دەپاراست. بەڵام دڵنیام کە ئەو پیاوە سەر بە نهۆمە نزمەکانی چینێکە کە پاراستنی گیانی هیچ سوودێکی بەرچاوی بۆ هیچ لایەنێک نیە و هیچکە‌س لە هاوڕێی و نزیکە‌کانی لە ناو سیستەمی حوکمڕانیدا نوێنەرایەتی بەرژەوەندیەکانی ئەم چینە ناکات تا تکاکاری بێت و گیانی بپارێزێت. بۆیشە بۆ دیتنی لایە‌نە دراماتیکە‌کانی دۆخی شکستی کاک مستەفا و مستەفاکانی دیکە ناچارین کە رادیکال بین.  لە ئامۆژگاری رەخنە‌ی ئابووری سیاسیشدا رادیکال بوون یانی گەڕانەوە بۆ بناغەکان و بناغە‌ش یانی مرۆڤ.

*لەگەڵ ئاماژەدان بە سەرچاوە، هەر سایت و کەناڵ و کەسایەتیەک سەربەستە لە بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتە.

نسخه صوتی داستان

شبِ آخرِ سال

شتابزده درِ وروردی آپارتمان‌ات را باز می‌کنی و همچون یک مظنونِ گریخته از چنگِ حاکمان در را با دقت پشت سرت سه قفله میکنی و نفسی از سر آسوده‌گی ناخودآگاه از گلوی‌ات بیرون می‌زند. خرت و پرت‌های جیب‌هایت را روی میز خالی میکنی و مطمئن میشوی که دستکم به اندازه‌ی مصرفِ یک شبانه‌روز سیگار داری. لباسهایت را درمی‌آوری و با بی‌حوصله‌گی تنِ لجباز و اندوه‌زده‌ات را تا زیر دوشِ آبِ گرم می‌کشانی. آب تسکین می‌دهد. آب ورم‌ها و گرفتگی‌های تن‌ و روان‌ را نرم میکند و میگذارد قلب‌ات، زیر آن سنگینیِ ناشناخته و مبهم اندکی به میانجیِ منافذ پوستت که زیر آبِ گرم دهان گشوده‌اند، نفس بکشد. با تن مرطوب و شبنم‌های نشسته بر بازوها و شانه‌هایت روی دسته‌ی کاناپه چُمباتمه می‌نشینی و به جای خالی یک قاب عکس روی دیوار خیره می‌مانی. جای خالی قاب عکسی که احتمالاً مستأجر قبلی به عکسِ درونِ آن قاب بی‌اندازه عشق می‌ورزیده وگرنه آن را در این نقطه از خانه که از چهارطرف می‌شود دید به سینه‌ی دیوار نمی‌آویخت.  یکباره انگار  به تنگ آمده باشی با یک حرکت سریع از جایت بلند میشوی و تمام لامپ‌ها و روشنایی‌های خانه را خاموش میکنی. پنجره‌ها را به اندازه یک شکاف باریک و کوچک  باز میگذاری و پرده‌های مخملی کُلُفت را میکشی که اگر آفتاب طلوع کرد نظم این تاریکی و سکون به هم نریزد. پیشتر بایستی راحت‌ترین سطحِ دسترسی به فندک، جعبه سیگار، شیت قرص‌ها، زیرسیگاری و بطری آب را در اطراف تختخواب مشخص کرده باشی. چنان که بتوانی حتی با چشم بسته آنها را به سرعت در مجاورت خودت بیابی. حالا مانند یک تکه خمیرِ بازی روی تختخواب پهن میشوی و ساق دست چپ‌ات را روی پیشانی‌ات میگذاری تا با سنگینی اش پوستِ پلکهایت را هر چه بیشتر بر هم بنشاند و عمقِ تاریکی افزونتر شود. تنها چند ثانیه بعد اندیشه‌ها و افکار پراکنده و تصاویرِ منقطع هجوم می‌آورند. این رازِ ترکیبِ منحصربه‌فردِ تنهایی، تاریکی و شب است.در شب، در قیر شب می شود به جای یک اندیشه هزار اندیشه داشت. این ویژه‌گی، استعدادِ تو را برای فهمِ معنایِ سردرگمی بالا می برد. چشم‌چرانی و لیز خوردن بر کانون‌های رها‌شده‌ی اندیشه‌های ناکام، سردرگمی را از رنج به تفریح مبدل می‌کند. اینجا دیگر  از خودت نمی پرسی چه باید کرد؟ اینجا تنها امکانْ همان نظاره‌ کردن و چشم چرانی و لیز خوردن روی رؤیاها و اندیشه‌هاست تا نفوذ تاریکی به مرور قدرت‌اش بر آن هوشیاریِ نامتمرکز بچربد و پادشاهیِ خواب قلمرو مغزت را تسخیر کند. اما تا آن زمان راه طولانی و پیچ در پیچ و صعب‌العبوری در پیش است.

موتور یخچال روشن میشود و سکوتِ یکدستِ خانه را در هم می‌شکند. انگار گردباد است. زاویه‌ی آرنج دست چپ‌ات را تنگ‌تر میکنی تا سنگینیِ ساق دست‌ات روی پلکها بیوفتد. به مرور به صدا عادت میکنی و چند ثانیه بعد انگار خودش بخشی از آن سکوت یکدست شده است. آری! سکوت به معنای واقعی ‌اش هرگز وجود ندارد. سکوت یعنی حضور اصوات و صداهای پایداری که آدمی به حضورشان عادت می‌کند. گفتم اصوات پایدار با ضرب آهنگی یکسان نه آن صداهایی که یکباره حادث می‌شوند. مانند صدای ماشین‌هایی که تک و توک از خیابان پشتی میگذرند و صدای عبورشان نوعی آرایش مخصوص به خود را دارد. از متنِ سکوت بیرون می‌آیند، تشدید میشوند، و دوباره در متن سکوت محو می‌گردند. طوری که میشود حتی جهتِ عبورشان را حس کرد. این حس را می‌شناسی. هر بار چشم‌هایت را بسته‌ای گوش‌هایت شروع به دیدن کرده‌اند. ولی بلعکس اش ممکن نیست. هرگز نتوانسته‌ای گوش‌هایت را ببندی و با چشمهایت بشنوی. به یاد بیاور! به یاد بیاور! نه هرگز نتوانسته‌ای با چشمهایت چیزی را بشنوی. اما این چیزها چه اهمیتی دارد. اکنون مساله‌ی حیاتی برای تو این است که از چنگال این شبحِ سنگین که بر سینه‌ات نشسته‌ بگریزی و بخوابی تا شاید جادوی خواب این دلشوره و تشویش را یکجا به رویایی هولناک یا کابوسی سخت بدل کند که پس از بیداری فراموش اش میکنی اما در عوض جان تازه‌ای گرفته‌ای و روز دیگری را آغاز میکنی. روزی که در آن خبری از این شبحِ سنگین و لجوجِ نشسته بر سینه‌ات نیست.  تلاش‌ات برای پراکندنِ حواس از حفره‌های این رنج بی‌امان و ناشناس شکست میخورد و حالا نوبتِ بنزودیازپین است که مهارِ جان‌ات را در دست بگیرد. با همان مهارت همیشگی و بدونِ گشودنِ پلکهایت یک حب را از شیت جدا میکنی و اندکی معلق می‌مانی که نصف اش کنی یا کامل آن را به عمق گلوی‌ات بیاندازی؟ راه دوم را انتخاب میکنی و جرعه‌ای از آب بطری را سر می‌کشی. اما چون دوباره یادت رفت که زاویه‌ی گردن ات را با دهانه‌ی بطری تنظیم کنی قطره‌های خنک آب گردن‌ات و بالش ات را خیس می کند. بالش را برمیگردانی و دوباره وزن سرت را در نرمی‌اش رها میکنی.  خیلی زود ذهن‌ات مانند همان جای خالی قاب بر روی دیوار پذیرایی در نیمه شب، ساکن و ساکت میشود. چیزهای بسیاری در آن جای خالی قاب برای دیده شدن وجود دارد اما انگار هیچکدام نمیخواهند خودشان را از مابقی اجزاء جدا کنند و برجسته تر شوند تا توجه‌ات را برای کشتنِ این زمانِ مُرده، این زمانِ کِش آمده‌ی پیش از خواب جلب کند و  بی حوصله‌گی ات را اندکی تسکین دهد. با این همه ناگهان از متن تاریک و مخدوش ذهنِ ساکن و ساکت‌ات یک تصویر مرئی می‌شود. عنصری شاد، نیرویی خوشایند و گرم محمولِ این تصویر است. بنزودیازپین اثرش را آشکار کرده و تصویر تابلوی «شب مقدس» را لحظه لحظه آشکارتر میکند. شاید از آخرین باری که این تصویر را در کتاب درسی تاریخ هنر دبیرستان دیده‌ای بیست و چند سالی گذشته باشد. آن زمان بارها نام نقاش‌اش را زیر لب زمزمزه کردی و به حافظه‌ات سپردی تا اگر معلّم به سرش زد و در امتحان نام نقاش و نقاشی را پرسید خیلی سریع پاسخ بدهی:«شب مقدس» اشاره به تولد عیسی مسیح، کورِجو ۱۵۳۰ میلادی . اگرچه این پرسش هم مانند بسیاری از پرسشهای دیگری که خودت را برای پاسخ دادن‌اش آماده کرده بودی، پرسیده نشد اما در تمام این سالها شمایل و رنگهایش به خوبی در گوشه‌ای از حافظه‌ات ماند تا در این شب نفسگیر و طولانی از جای خالیِ قابی بر دیوار پذیرایی تبخیر شود و نیروی خوشایندی را به ظلماتِ قلب و سنگینی سینه‌ات بدمد.  نوزادها و بچه‌ها به شکل غریبی زیبا هستند. این زیبایی هرگز معلوم نیست که منشاء و سرچشمه‌اش کجاست اما همزمان میشود روزها در باب این زیبایی حرافی کرد. آن بچه در نقاشی شب مقدس حتی به خوبی دیده نمیشود و انگار فقط یک لکه‌ی درخشان از نور است. درست مانند زمانی که هوس میکنی به مرکز دایره‌ی خورشید خیره بمانی. سایه‌های نه چندان شفافی در خیره شدن به مرکز خورشید پدیدار میشود اما پایدار نیستند و مدام تغییر مکان می‌دهند. در این خیره‌گی شعفِ جنون آمیزی ابتدا جمجمه‌ات را و سپس همه بدن ات را احاطه میکند و سپس بیقرار میشوی و چشم‌ات را می‌بندی. حتی چند دقیقه بعد از بستن پلکهایت هنوز شدتِ درخشنده‌گی خورشید به حضور‌اش در کاسه‌ی سرت ادامه می‌دهد. آن نوزادِ کوچکی هم که در نقطه‌ی مرکزی تابلوی کورِجو نقاشی شده چنین حالتی دارد. هم دیده میشود و هم اصلا دیده نمیشود. با این حال زیباست. حتی زیباتر از آن نوزادی که در نقاشی «خانواده‌ی مقدس» کارناخ میخواهد ویلون فرشته‌ی هم قدِ خودش را لمس کند و بی تردید بسیار زیباتر است از آن نوزاد عجیب و بدقواره که در تابلوی «مریم با گردنِ بلند» مانند یک تاجرِ خسته از معاشقه‌ای طولانی با روسپیانِ گران قیمت به خواب رفته و در صورت‌اش نه تنها هیچ ردّی از کودکی نیست بلکه انگاری مانند یک محکوم به مرگ یا یک تواب پشیمان در خلال فکر کردن به خواب رفته است. نه آن نوزاد هیچوقت نمی‌تواند برای تو زیبا به نظر بیاید چون در چهره‌ی نوزادان هیچ ردی از تأمل و تعقل پیدا نمی‌کنی. آنها حتی اندوه‌شان به نوعی زیباییِ اصیل آغشته است و انگار با چهره‌های خالی از هر معنا و پیامی میخواهند اصیل ‌ترین شمایل زیبایی را آشکار کنند. «اصیل‌ترین شمایل زیبایی»! وه که چه این ترکیب تو را می‌ترساند. چون به خوبی می‌دانی که چگونه این شمایل اصیل زیبایی، سست و ضعیف و زمینگیر و بیمارت میکند. برای تو این زیبایی بدترین و مزمن‌ترین مرضی است که هر زمان تسخیرت کرده مانند محکومی آویخته شده بر ارابه‌ی دو اسب تیزرو چهارنعل تن‌ات را به قربانگاه‌ می‌برد.

زیبایی یک ضارب وحشی است. یک الهه‌ی بربر که همچون تیغی معلق در فضا حرکت می‌کند و هر آنچه در پیشگاهش مکث کند جز زخم و جراحت نصیبی نمی‌برد. زیبایی همواره در پی غالب می‌گردد اما دست بر قضا همیشه مغلوب می‌کند. زیبایی دشمنِ مکث است. آنکه در برابرش یک آن مکث می‌کند در دم مغلوب و قربانی می‌شود و دیگر فرصتی برای بازگشتن ندارد. چرا که مکث مجال می‌دهد زیبایی پدیدار شود و ضربه‌ی کاری‌اش را بنوازد. آنکه سرش را پایین انداخته و مکث نمی‌کند نه به زیبایی فرصت آشکار شدن می‌دهد و نه زخم برمی‌دارد. به همین خاطر از منظومه‌ی این تبادل موحش به دور می‌ماند. اما آنکه توقف می‌کند دیگر صاحب جانش نیست. چون کار زیبایی نفوذ است. اما نه نفوذ در صعود یا سقوط. حرکت زیبایی همیشه افقی است. در آغاز یک خراش سطحی بر یابنده‌اش می‌اندازد و عبور می‌کند. خراش عمیق‌تر میشود و دردش به استخوانها می‌رسد. از این پس این زخم است که در پی ضارب‌اش می‌‌گردد. اما ضارب کجاست؟ زهی، دیگر هرگز نمی‌توان پیدایش کرد. آنچه از عبور زیبایی به جا می‌ماند "معنا"ست. معنایی برساخته که زخم برای التیام‌اش ناچار به بافتن است. وگرنه خودِ زیبایی درست مانند چهره‌ی آن نوزادها محمول معنا نیست. اما برای فهمیدنش باید معنا ساخت. معنایی که برای ساختن‌اش باید مکث کنی، بأیستی و توالیِ وقفه‌هایت را مرور کنی.  از قضا همانگونه که زیبایی ستیزه‌ی مکث است، مکث هم ستیزه‌ی زیبایی است. وقتی زیبایی بیش از اندازه در برابر مغلوبش مکث می‌کند به گونه‌ای دیگر با چنگال مکث خمیر می‌شود. مکث از زیبایی میخواهد بماند و عبور نکند. مکث میخواهد زیبایی تلف شود و با دور ریختن مازادش انتقام آن زخم و خراش‌ها را بگیرد. آری زیبایی یا باید در ایستایی‌اش همواره و هر دم از خودش فراتر برود و یا اگر با همان هیبت نخستین در برابر مغلوب قصد ماندن کند، بی‌بروبرگرد تباه میشود. باید وقت‌شناس باشد، پیش از موعد برود و حرکتِ وحشیانه‌اش را ادامه دهد.

با این همه عشاقی که این «اصیل‌ترین شمایل زیبایی» را شناخته‌اند و در برابرش متواضع و بی ادعا هستند، با همان مهارتهای غریزی‌شان بهترین نمودهای حفاظت از زیبایی هستند. آنها هیچگاه روبروی هم نمی ایستند تا ناچار نشوند مکث کنند. عشاق بعد از پدیدار شدن زیبایی و پیش از مغلوب شدن، چشم از یکدیگر برمی‌دارند و به یک زیبایی انتزاعی یعنی به جایی ورای خود خیره می‌شوند. آنها نمی‌گذارند زیبایی در تقارن مدام و در خیره‌گی به نقطه‌ی مقابلش اتلاف شود. آنها از مازادهای زیبایی تلف شده بیش از هر چیز دیگر می‌ترسند به همین خاطر یکسره در حرکت و سیلان‌اند. عشاقی که این اصیلترین شمایل زیبایی را فهمیده‌اند، درست مانند هنرمندهای خبره و کارکشته، زیبایی را رها می‌کنند تا همچون همان الهه‌ی بربر آزاد و رها وحشیانه به گردش‌اش ادامه دهد. کاری که کورِجّو با شمایل مسیحِ نوزاد میکند همان کاری است که دیگر نقاشانِ مسیح در کودکی زیر بارِ وسوسه‌اش نرفته‌اند. او آن نوزاد را بی شکل و بی شمایل و تنها با لکه‌های نور در لابلای سایه‌های مبهم نقاشی کرده تا با تواضع بگوید از تجسم آن زیبایی ناتوان است و طفره می‌رود. شاید جای خالیِ آن قابِ عکس بر دیوار پذیرایی را با نسخه‌ای از شب مقدس پوشاندم. شاید هم بهتر باشد آن جای خالی همچنان خالی بماند.

دست چپ‌ات خواب رفته و سرانگشتان‌ات گز گز میکند. نیم خیز میشوی و دست‌ات را بی جهت در هوا میرقصانی تا دوباره خون در رگ‌هایش جاری شود. کورمال دست راستت را به سمت جعبه سیگار می‌بری و روشنایی فندک از پِس پوستِ نازک پلکهایت نفوذ میکند تا ناچار شوی برای افروختن سیگار اندکی و به قدر یک درزِ کوچک بازشان کنی. مغزت هنوز کاملا بیدار است. باید نان شیرمال میخریدی. نیمه‌شب‌ها وقتی یکباره گرسنگی نیازهای جسمانی ات را به یادت می‌آورد باید چیزی باشد که بدون نیاز به تغییر حالت بدن‌ات، تنها با حرکت یک دست برداری و سُق بزنی. باید نان شیرمال میخریدی تا این حفره‌ی کوچک را پُر کند. اما با پلکهای نیمه باز و نیمه بسته یک حبه قند را که روی یک ورق دستمال کاغذی مدتهاست جا خوش کرده میبینی و بلافاصله می‌قاپی و روی زبان‌ات میگذاری که به آرامی آب شود و کمی تمنای این حفره‌ی کوچک را خاموش کند.  سیگارت را نصفه خاموش میکنی و با یک حرکت دمرو میشوی. چنان که تمام صورت‌ات در نرمی و لطافت بالش فرو رفته و دوباره تاریکی محض چشمهایت را بر هم فشرده. دوبار اندیشه‌ها و رویاها و افکار منقطع و پراکنده پدیدار میشوند. مکان‌ها، انبوهه‌ی آدم‌ها و مناظری که بی هیچ منطق علّی پی در پی می‌آیند و به مرور یکی از آنها مرئی تر میشود. حالا درست همان چیزی که از سر شب در کار گریختن از آن بودی پدیدار میشود. ناگهان چهره‌ی شفاف و پوست روشن آن زن جوان از ژرفای بغض‌ای که تمام شب گلوی ات را گرفته بیرون می‌آید.  قبلا جایی خوانده بودی که رؤیاها هرگز تحرک ندارند و مانند قابهای ثابت و بی‌تحرک ظاهر می‌شوند. آری این گزاره حقیقت دارد. تصویرش هیچ‌تحرکی ندارد. مانند یک قطعه عکس برای مدارک سازمانهای دولتی ثابت و سرد و بی‌روح است. آن زن تمام این روزها در پس‌زمینه‌ی افکار تو در گوشه‌ای کز کرده است و همواره آماده است تا از اولین  تهی گاهی که در ذهن‌ات پدید می‌آید بیرون بزند و این حضور مستمر همان چیزی است که تو را و حتی من را هم به وحشت می‌اندازد.  انگار در گلویت بارها نام‌اش را بانگ می‌زنی، اما نه به مدد تارهای صوتی و جریان هوا بلکه مانند بانگ زدنی در خلاء که هیچ دیواری در آن نیست تا پژواک صدایت را بازگرداند. این نام درست در ابتدای شش‌هایت و انتهای گلوی ات حضور دارد و با ضرب‌اهنگی معین تکرار میشود. نام‌اش یک راز است چون چهره‌اش در آن قاب ثابت و بی روح، انگار با نشانه‌های واضح به تو‌می‌گوید: «از من حتی با خودت هم حرف نزن». اما هیچ کس به این هشدارها اهمیت نمی‌دهد. آن زن را مدتی است می‌شناسی و گهگاه با او بیرون می‌روی. حضور مداوم‌اش چه بسا چند برابر وزنِ واقعی‌اش ذهن و جان‌ات را سنگین کرده است. در لجاجت و سنگدلی و صبوری کم نظیر است و چیدمانِ جهانِ تحت کنترل‌اش را مطابقِ میل‌اش می‌چیند و در این کار هرگز دستپاچه نمی‌شود و تعجیل نمی‌کند. زیستن برای او یک بازیِ طولانی برای بُردی قاطع است. به همین جهت دیگری از منظرش همیشه دیگری است و قاعده‌ی این بازی مانند هر بازی دیگر حکم می‌کند که احساسات ‌اش را درگیر فراز و فرود بازی نکند تا برای یک لحظه هم کنترل و دقت‌اش فدای عواطف پوچ و آنی و زودگذر نگردد. آری؛ پوچ و آنی و زودگذر همان چیزی است که در مقابل معنای تاثرات‌ به کار می‌بندد. پس حتی محض سرگرمی هم اجازه نمی‌دهد که تو در مقام دیگری به قلمروش پا بگذاری چون باعث میشوی تمرکز و دقت‌اش را به هم بریزی و او را در دامی که عامدانه و آگاهانه از آن پرهیز می‌کند بیاندازی. این زن رؤیا ندارد و از قوه‌ی القاییِ آدم‌ها و جهانِ موجودات زنده می‌ترسد. پس ناچار است دست از شهود بکشد و ترجیح می‌دهد نظامی از معانی معین با بروندادهای قابلِ اندازه‌گیری  داورِ نهاییِ تصمیمات‌اش باشد. یعنی اگر یک لیوان آب را سرمیکشد پیشتر بایستی مطمئن شده باشد این لیوانِ آب فوایدی مازاد بر لذتِ رفعِ تشنگی دارد. اما از آنجا که هیچ بنی آدمی نیست که تمام وقت بتواند بر دروندادها و بروندادهای جان و تن‌اش کنترلی مداوم داشته باشد هر از چندگاهی در هزارتوی تناقض‌هایش با آن سویِ پنهان شده و در بندافتاده‌اش رودررو میشود و این همان زمان‌هایی است که تو شیفته و شیدای‌اش میشوی. ولی چون این مواجهه‌ی درونی چندان پایدار نیست که بتوانی روی‌اش حسابی باز کنی ناگهان دوباره به آن تندیس سنگی و بی‌روح برمیخوری که تسلط و تمرکزش را بازیافته است و دقتِ سنجشگرانه و جسمِ بی‌رؤیایش عزت نفس‌ات را نشانه می‌رود. تو زیر و بم‌های این چیدمان را به خوبی می‌شناسی چون سال‌ها با همین ترفند رابطه‌ات با جهان بیرون را معلق می‌کردی. اما او علاوه بر این ترفند یک امتیاز بزرگ دیگری دارد که تو هرگز نداشته‌ای: سکوت و کم حرفی.  به خوبی می‌دانی که اغلب آدم‌های کم حرف با اینکه ذهنشان همچون لب‌هایشان کم تحرّک و ساکت است اما همین سکوت و مهمتر از آن تحملِ مکث‌ها و سکوت‌های طولانی، آنها را در گلوگاههای رابطه نجات می‌دهد. اما تو ناتوان از تحملِ سنگینی و فشارِ آن مکث‌ها و سکوت‌های طولانی هستی و همواره برافروخته‌ات میکند. هر چند بی‌جهت با شنیدن این گزاره هراسان می‌شوی اما خودت هم به خوبی می‌دانی که حقیقت دارد: هیچ اخلاقی در کار نیست.  هر چه هست روابط قدرت و میزانِ نفوذ در دیگری است که با این جزئیاتِ خیره‌کننده‌ی ارتباطی تبدیل به یک مسابقه‌ی جدی و نفس‌گیر  میشود و آنکه در این جدال بتواند مسئولیت رفتار خودش را به گردنِ دیگری بیاندازد یا در پایان هر دور از بازی دیگری را شاکی و برافروخته کند، پیروز میدان است.  شکست خوردگان همیشه با  عصبانیت و برافروخته‌گی میدان را ترک می‌کنند و اینیک قاعده‌ی بدون استثناست.  درست مانند همین چند ساعت قبل، پیش از اینکه اینگونه سرت را در بالش فرو ببری، آن زن روبروی ات نشسته بود و بدون آنکه به دستهایش نگاه کند پوست خشک شده‌ی سرانگشتهایش را با ناخن‌های نسبتاً بلندش می‌کند. به تو هم نگاه نمی‌کرد و با اطمینان و غروری محکم، صورت‌اش را از تو برگرفته و در سکوتی تحمل ناپذیر که طنین‌اش از صدای ناقوس هم هولناک‌تر بود، به چیزی بیرون از پنجره‌های بلند رستوران نگاه می‌کرد. انگار خودش می‌دانست که چه نیمرخ زیبا و چشم‌نوازی دارد پس دقایق زیادی را آرام و مسلط و غالب، در سکوت کامل به همین حالت گذراند. اما تو درمانده و خشمگین روزنامه‌ای را به شکلی مطلقاً نمایشی جلوی صورتت گرفته بودی تا غرورِ ورشکسته‌ات را از چشمهای او پنهان کنی. حتی کلمات درشت روزنامه برای‌ات مبهم و ناخوانا بود و میل داشتی به جای این نمایش مضحک چشم‌هایت را ببندی تا تاریکی عمیق بر تو حادث شود و در هجوم اندیشه‌های پراکنده و منقطع که آن زن در پس زمینه‌اش نیست و از شکافها و تهی گاه‌های افکارت پدیدار نمیشود، غرق و محو شوی. اما با چشمهای خیره در کلماتِ درشت و مبهم روزنامه از من پرسیدی: این زن از تو چه میخواهد؟ چطور تا این حد در تو نفوذ کرد که نام‌اش را در گلوی‌ات بانگ بزنی بی‌آنکه شنیده شود. چرا پی در پی عزت نفس‌ات را نشانه می‌رود و اینگونه سردرگم ات می‌کند تا نتوانی با یک حرکت ساده از  آن صندلیِ نکبتِ روبروی‌اش بلند شوی و به هوای جاری خیابان و ازدحامِ عابرانش بپیوندی؟ -ادب؟! نه هرگز آنقدر ابله نیستی که از این ابتکار طبقه متوسطی برای جدا کردن خودشان از  مردمان پایین‌‌تر بهره ببری. تو مردِ ادب نیستی و آن زن با آن پوست شفاف و روشن تو را ضعیف می‌کند و صلحِ کذاییِ خودت با من را بر هم می‌زند. اما اگر میخواهی بگویی که  آن زن شرور و بی فضیلت است مطمئن باش که جلوی‌ات را خواهم گرفت و نشان‌ات می‌دهم که اگر شرارتی در کار باشد تو سهم بیشتری از این شرّ را به گردن داری!  این فقط یک بازی است که هر کس توأمان بازیگر و داور اعمالِ خودش است و شاید توأمان دو برنده یا دو بازنده داشته باشد. اما هر چه باشد یک بازی است که سوت پایانی اش در زمانی معین به صدا در می‌آید. شرّ خودش را آلوده به بازی‌ها نمی‌کند. و در این بازیِ نسبتاً عادلانه تو او را نیاز داری تا نیروهای مُرده و از کف‌رفته‌ی زندگی‌ات را بازیابی و بهانه‌ای برای درآمیختن با جوششِ شهوانی زیستن، که اکنون تنها نقطه‌ی پیوند تو با آن بیرون است- در کف داشته باشی! او درست همان زنی‌ است که تو را فرامیخواند و هر جزء اندام‌ها و حضور جسمانی‌اش با هر واژه‌ای که از دهانش بیرون می‌زند به تو نشان میدهد همانی است که تو را از گور بیرون کشید و اکنون خون رگ‌هایت را به جوش می‌آورد!  او همانقدر بر تو واقف است که تو بر او. پس فاصله‌اش را حفظ میکند، بازیگوش است و اجازه می‌دهد تا دامنه‌ی عواطف و تأثراتت را هر چقدر دلت میخواهد بگسترانی و در جهانی یکسره ملوّن از رنگ‌های دلبخواه همچون گربه‌ای بر شن‌های گرم غوطه بخوری و لم بدهی بی آنکه محاکمه‌ای در کار باشد.  تو ...

گردنت بخاطر فشاری که از حالت خوابیدنت نثارش شده درد میگیرد. غلت می‌خوری به سمت دیوار اما بدنت ناآرام است. اینبار به سمت در اتاق خواب برمی‌گردی و با چشمهای نیمه باز نورِ آبیِ روشن صبحگاه را می‌بینی که از شکاف نیمه باز پنجره درونِ اتاق را نسبتاً روشن کرده است. نیم خیز میشوی و شیت قرص خواب را از روی میز برمیداری. درنگ می‌کنی که قرص را نصفه کنی یا کامل ببلعی. مثل همیشه راه دوم را پیش میگیری و با یک تکان آن حبِ ریزِ صورتیِ روشن را به قعر گلوی‌ات می‌اندازی و با آب دهان‌ات قورت‌اش می‌دهی. این‌بار دست راستت را روی پیشانی‌ات می‌گذاری و از همان ابتدا زاویه‌ی آرنج دست‌ات را تنگ‌تر می‌کنی تا سنگینی ‌اش روی پلکهایت را بپوشاند. دیگر هیچ اندیشه و رویایی سراغ‌ات نمی‌آید و در تونلِ تاریکی از انباشت و انسجامِ تاریکی غرق میشوی. شاید اکنون بتوانی به من بگویی: خوابیده‌ام!

￷
￵ ئه‌م شێعره لە لایەن هاوڕێم ￷"￵حەمە قادر￷" ￵شاعیر و سینەماکاری کوردوستانی باشور وەرگێردراوە بۆ زمانی کووردی. هەروەها خوێندنەوە شێعرەکە بە دەنگی خۆیەتی

￷

"￶￵سەفەرنامەی بەرزەخ"

چەقیو￷￵￷￵، لەسەرچۆک، مات￷!
￵گەڕاوە لە جەنگێکی بێئاکام لەگەل خۆمی خۆم￷
￶￵کەوتو لەسەر پێستی شێداری بێشەڵانی چنارە کێویەکان￷
￵ڕاماو لە سەمای پەڵە هەورێک لە ئاسمانی بەرین￷
￵نوقمی ئەندێشەیەک کە قەت لەدایک نابێت￷￵.￷

«￵رەنگە خوایەک لە سووچێکەوە سەیرم کات￵»

هەنووکە «لێرە»م￷
￵کە￵ڵەکە لە گۆشتی بۆگەن و خوێنی بەخووڕ￷
￵ونبوو لە دەهلیزەکانی یەقینێک کە ها￵تم داگیری کەم￶￵￷
￵بەڵام چەن زوو لە سێبەریا کەوتمه گومان￷! ￵

سبەینێش دیسان «لێرە»م￷
￵ئاوێتەی ماتەم و تاسە￷، ￵مەیل و جەخار￷
￵چاو کە ئەنوقێنم لە لمەجاڕی سووتێنەری یادەوریم￷
￵دوو چاوی گەرم لە نووتەکی ژورێک لە تای هاوین￷
￶￵بە ئەژنۆ لەرزۆکەکانم پێدەکەنن￷.￷ ￵

ئەمێستا من دوژمنی خۆمم و￷ ￵هیچم لە یاد نیە
جگە لە جەستەی ڕووتی ئەو ژنانەی￷
￵نیوەشە￶￵وان پەنجەی شایەتیمان دەخەنە سەر لیۆیان و￷
￵فەرمانی بێدەنگی بە شەوق و هزرم ئەدەن￶￵￷.

￵هزرێکی کەڵەکەبوو لە گۆشتی بۆگەن و خوێنی بەخووڕ￶￵￷
￵شەوقێکی ونبوو لە دەهلیزەکانی یەقینێک ￶￵￷کە هاتم داگیری کەم￶￵￷ ￷
￵بەلام چەن زوو بومە گاڵتەجاری￷!

￵هاوکات «لەوێ» بووم￷
￶￵لە سوورایی نزمی ئاسۆ کە زوو خامۆش بوو￷
￵وەک قژی تەڵخی رژاو بەسەر شانە ڕووتەکانی دایکم ￷
￵جووان بوو￷
￵هێندە جووان کە بمگریێنێ
بەلام سوور هەڵگەڕام￶￵￷!
￵سوور و گەرم￷
￵گەڕاوە لە جەنگێکی بێئاکام لە گەڵ دڵی خۆم￷
￵دڵێکی هاوزێی ناکامی ￷￵لە بەرزەخی ژنان￷
￵کە سەرتاپا هەڵد￵ەقوڵی لە ماتەم و تاسە ￷
￵لە هەزار مەیل و جەخار
￵چیتر کوێرەڕیەکیش بەرەو بەرزاییەکان شک نابات￶￵￷￵. ￵

هەناسە لێبڕاو، تیاماو، کوێرانە￶￵￷
￵وەک گەڕاڵی تیاچوو لە بنی یادەوەریم بۆ شتێک ئەگەڕێم￷
￵کە هەرگیز نەمناسیوە￷
￵یادەوەریەک وەک شاری به‌جێماو لە شەڕ، تەڵخ وڵێڵ￷
￵کۆلانەکان و مناڵەکانی بێناونیشان￷
￵تا کەسێ هەستێ و بە ناوێک کە لەیادیان کردووە￷
￵بانگیان کات.￷￷

هەنووکە من دوژمنی خۆمم￷
￵ئاوەها بێ نەخشەو بێ چرا هاتومەتە شەڕو￷
￵جگه لە لوورەی ئەو زریانانەی لە سیەکانمەوە دێن￷
￵ئایەتێکم پێ نیە.￷

«￵لەوێ» لە دایک بووم تا کەلاوەکان کاولتر کەم و ￷
«￵لێرە» داماڵراو لەوداڵدانەی کە خەڵکەکەی تەمەنێک
￵لە گوێی ئاگرەکەیدا خەوتبوون ￷
￵هەڵاتم￷!

«￵رەنگە خوایەک لە سووچێکەوە سەیرم کات￷.￷»

￵لە هەڵاتنا داڵدەیەک نیە￷
￵ئەو￵ەی بەردەوام هەڵدێ رزگاریەکەی بە زەمەن بەخشیوەو￷
￵زامه کۆنەکان بە برینی قووڵتر خۆش ئەکاتەوە.￷￷
￵ئەوەیش لە خۆی ئەپرسێ «من کێم؟»
چیتر ناوێک بۆ خۆی نادۆزیتەوەو￷
￵ئەوەی کە لە ناوێکدا نیشتەجێیە
هەرگیز هیچ ناپرسێ.￷￷

￵وەک سەمای هێمنی ئەو پەڵە هەورە بەرەڵلایە لە ئاسمانی بەڕین ￷
￵با کوێی پێخۆشبێ دەیبا!
￷
￵تۆش￷! ئەی کەوتوو لەسەر پێستی شێدار￵ی بێشەڵانی چنارە کێویەکان￷
￵لە تۆدا شیرەی دارەکان نیە تا تەمەنێک بە پێوە بوەستی￷￶￵￷
￵تا لەقلەقەکان لەسەر شانە تەریبەکانت هێلانە بکەن￷
￵ڕەگی تۆ کوێی پێخۆشبێ دەڕوێ ￷
￵لە خەونی ناکۆتا تێراو دەبێ￷!

￵تۆ پارچە پارچە گەورە دەبی و
لەت لەتیش دەمری￷!
«￵رەنگە خوایەک لە سووچێکەوە ￵تەماشات کات.»

هر پدیده‌ای در جهان انسانی مجموعه‌ای اثرات و بسامدهای آشکار و نیز مجموعه‌ای اثرات پنهان دارد که به مرور زمان زنجیره‌ی علت‌های جدیدی را برای تغییرات بزرگ رقم می‌زند. همه شنیده‌ایم که ناپلئون را در روسیه تزار، برف زمینگیر کرد. عاملی که برای پژوهشگران و ناظرانی که بر روابط تک علتی در فهم و ادراک پدیده‌ها تاکید دارند چندان خوشایند نیست. اما حقیقت آن است که هیچ پدیده‌ای در این جهان تنها با یک یا چند علت واقع نمی‌شود و شبکه‌ی پیچیده و هزارتویی از علت‌های بس گانه در وقوع یا عدم وقوع آن پدیده دخیل هستند که در نهایت ما توان محاسبه و ارزیابی تعدادی از این علت‌های دخیل را داریم. ویروس کورونا هم علیرغم اثرات آشکار مرگبارش، آثار پنهانی را در جوامع به جا گذاشته است که شاید اکنون برای داوری درباره‌ی آن اثرات بسیار زود باشد. اما تا به اینجای کار و در نسبتِ تعامل رژیم‌های سیاسی مختلف با این ویروس و تمایزات برجسته‌ی رفتار جمهوری اسلامی با آن دیدیم که تاثیراتِ پنهان زودتر از آنچه انتظار می‌رفت خود را آشکار کرد. در این یادداشت تلاش میکنم سه مورد برجسته‌ی این آثار پنهان شیوعِ ویروس کورونا در جامعه ایران را بسیار موجز و گذرا بازگو کنم.

الف)
«در خانه بمانید» این جمله‌ای است که بطور مکرر از طرف گروهبندی‌های میانیِ جامعه به گوش می‌رسد و جمعیت‌ها را به قرنطینه‌ی خودخواسته دعوت میکند. مشاهدات میدانی و گشت زدن در صفحاتِ مجازی کاربران ایرانی نشان می‌دهد که اعتماد به ایفای نقش حکومت در کنترل این وضعیت به پایین‌ترین حد ممکن رسیده است. حتی دیگر خبری از غُرولندهای عمومی در مورد عدم شایستگی دولت برای مهار این بیماری نیست و فعالان اجتماعی گلایه و شکایت از نهادهای دولتی را اتلاف وقت می‌دانند. دیگر کاربران مجازی  هم که تحلیل نظری از وضعیت پیش‌آنده ندارند، کلیپ‌های کوتاه از سخنرانی مقامات عالی رتبه را با مونتاژها‌ی هجوآمیز و نیش‌دار با طعنه و کنایه بازنشر می‌کنند و این بیانات متناقض‌نما و سردرگم را دستمایه‌ی سرگرمی و خنده‌‌ کرده‌اند. تضعیف و تحقیرِ نقش دولت در تسلط بر وضعیت در کنار بی‌اعتمادی گسترده به آمارها و اعلاناتِ رسمی، منجر به شکلگیری محدودِ کارگروههای اجتماعی و تشکلهای خودگردان و مستقل شده است و به گفته یک دختر جوان بیست و چند ساله که در یک چهارراه ماسکِ مجانی به مردم می‌دهد: « باید خود به داد خود برسیم». این گزاره‌ی به ظاهر ساده طنینِ شعارهای آبان‌ماهِ خونین را در خود دارد. چرا که در آن ماهِ سُرخ از خون جوانهای معترض نیز آشکار شد که دیگر هیچ جریانی در درون ساختار نظام جمهوری اسلامی توانِ نمایندگی کردنِ خواسته‌های مردم را ندارد. در این بحران، جمعیتهای فرودست و حاشیه‌نشین که مدتها بود پژواکِ صدایشان در نظامِ غیر قابلِ نفوذِ جمهوری اسلامی کاملاً قطع شده بود مستقیماً به میدان آمدند تا «خود به داد خود برسند» و تا به اکنون هم بخش عمده‌ای از نگرانی حکومت آن است که علیرغم سرکوبِ نامحدود با خشن‌ترین ابزارهای کشتار در آبان ماه، باز این لشکر چند میلیونیِ گرسنگان سر برآورند و دوباره بخواهند مطالباتشان را مستقیماً نماینده‌گی کنند. یا به عبارتی دیگر  « خود به داد خود برسند». بحرانِ برآمده از شیوعِ کورونا این کابوسِ حکمرانان را تعبیر کرد:
می‌دانیم که قدرت همواره در دست گروهی است که توانِ اعلامِ وضعیتِ استثنایی را دارد. یعنی میتواند مانند دورانِ جنگ با صدای آژیر و اعلامِ وضعیتِ قرمز، جمعیت‌ها را برای فرار به سرپناهها و پناهگاهها گسیل کند. اما در مورد شیوع مرگبارِ ویروس کورونا علیرغم گذشتِ بیش از یک ماه از تکثیر و شیوعِ این ویروس و علیرغم هشدارها، خواهش‌ها و التماسهای مکررِ متخصصان، دانشگاهیان و فعالان حوزه‌ی سلامت و دیگر نهادهای اجتماعی تا به اکنون هم حکومت به دلایل سیاسی و در پی آن اقتصادِ سیاسیِ فعلی اش زیرِ بارِ اعلامِ وضعیت استثنایی نرفته است و با سیاستِ دوپهلوی انکارآمیز همزمان مردم را در خیابانها و اصناف نگه می‌دارد و در رسانه‌های حکومتی نیز آموزش‌هایی سردستی در خصوص مراقبت در برابر ویروس کرونا را تبلیغ میکند. آموزش‌هایی که تبعیت از آنها مشروط به تخلیه‌ی قاطع خیابان‌ها و مجامع اجتماعی است.  اما با تمام سرپوش‌ها و انکارهای حکومت در عالی‌ترین سطح مقاماتِ دولتی و حکومتی، سرانجام واقعیت و عمقِ فاجعه را گزارش‌های میدانیِ افراد و گروههای غیر سازماندهی شده‌ی اجتماعی به میانجی شبکه‌های مجازی و فایلهای کوتاه تصویری و صوتی به یکدیگر اعلام کردند تا خطر جدی گرفته شود. این تعاملات گسترده‌ی اجتماعی در شبکه‌های مجازی، که میتوان شمار آن را به مخابره‌ی هزاران پیام در ساعت از نقاط مختلف ایران که درگیر این بحران بودند برآورد کرد؛ در نهایت به اعلامِ وضعیت استثنایی از طرفِ خود مردم انجامید و خصوصاً گروهبندی‌های میانی که مشاغلشان به نهادهای دولتی و نیه دولتی وابستگی مستقیم نداشت موفق شدند که قرنطینه‌ی خانگی را رقم بزنند. باز هم به اتکای مشاهدات میدانی و آمارهای غیر رسمی و پیمایش نشده می‌توان برآورد کرد که ۳۵ تا ۵۰ درصد از جمعیت شهرهایی که به عنوان کانونهای شیوع ویروس کرونا شناخته شده‌اند، در قرنطینه‌ی خانگی به سر می‌برند و تنها آن دسته از توصیه‌های پزشکی را جدی میگیرند و به کار می‌بندند که از رسانه‌های غیر دولتی اعم از شبکه‌ها و کانالهای اینترنتی قابل اعتماد و  رسانه‌های اپوزسیون سیاسی نشر میشوند. یعنی که اعتبار و مشروعیت حکومت در انتقالِ داده‌های بهداشتی هم مورد تردید قرار گرفته است. از طرفی دیگر با آنکه صنایع خودروسازی با بیشترین حجم کارگران در خط تولید حاضر به تعطیلی کارخانه‌ها نشده‌اند اما بیش از ۴۰ درصد از رانندگان تاکسی که حکومت کنترل مستقیمی بر آنها ندارد کارشان را تعطیل کرده‌اند و در خانه مانده‌اند. اما رسانه‌های حکومتی در نقل این خبر به شیوه‌ی معکوس عمل می‌کنند و میگویند: کاهش ۶۰ درصدی مسافران باعث کاهش درآمد تاکسیرانان شده است. این درست در شرایطی است که تعداد عمده‌ای از کارمندهای بانک‌های مختلف به واسطه‌ی ابتلا به ویروس کرونا فوت کرده‌اند اما حکومت همچنان بر مسیر سیاست انکار پیش می‌رود و با تساهل و تسامح قصد دارد به اتکای گذر زمان مساله را طبیعی سازی کند. این سیاست انکار از جانبِ حاکمان این نظام را نباید به لجاجت و دهن کجی به مردم تنزل داد. این انکار آشکارا برآمده از اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی در شرایط فعلی است. حکمرانان به خوبی آگاهند که اعلام قرنطینه علاوه بر کند کردن و متوقف کردنِ گردشِ سرمایه‌هایی که از طرف جامعه به خزانه‌ی دولت ریخته میشود، همزمان به معنای بر عهده گرفتنِ مخارجِ اصلی و تامین کالاهای اساسیِ مردم در زمان قرنطینه است. دولت به مثابه تشکیلاتِ اجرایی ( متاسفانه بخاطر یک غلط رایج و مصطلح در دوره‌ی جمهوری اسلامی جایگاه دولت و حکومت وارونه به کار برده میشود. در ادبیات سیاسی، دولت واحد بزرگ‌تری از ارکان سیاسی را شامل میشود و حکومت واحدی کوچکتر از دولت است. اما به میانجی ساختار مبهم سیاست در جمهوری اسلامی این دو نهاد وارونه شده‌اند و قدرت‌شان نیز در مقایسه با قواعد مرسوم در جهان وارونه است. من نیز این غلط رایج را آگاهانه تکرار می‌کنم که در توضیحِ بازوهای قدرت مهاطبان را دچار سردرگمی و ابهام نکرده باشم)  دست‌اش خالی است و حکومت نیز که تسلط بر منابع هنگفت درآمدها را در دست دارد، جز برای حوزه‌های دفاعی-نظامی که مرتبط با سپاه پاسداران باشد دست به جیب نمیشود. چرا که آشکارا منتظر روزهایی سخت‌تر از بحران کروناست: روزهای جنگ. به همین جهت اعلام وضعیت استثنایی و قرنطینه‌ی شهرها با امکانات مجریانش همخوانی ندارد و حتی در شرایطی به مراتب سخت‌تر از وضع کنونی هم هرگز دست به این اقدام نخواهد زد. این پیش‌آگاهی از طرف جامعه و خصوصاً گروهبندی‌های میانی اعم از مدیرانِ میانیِ شرکت‌های خصوصی و کارگران متخصصو صاحبانِ صنایع و مشاغلِ کوچک که پس‌انداز‌های پولی‌شان امکانِ ماندن در خانه را برایشان فراهم می‌کند، وضعیت استثنایی را اعلام کردند که به گونه‌ای قدرتِ پنهانِ این جمعیت‌ها در ساختار سیاسی جامعه‌ی کنونی ایران را نشان می‌دهد. اینجا صرفاً صحبت از قدرت به مثابه تعیین و اعلام وضعیت استثنایی است و در باب افق‌ها و ارکانِ رهایی بخش این قدرت باید یادداشتی دیگر نوشت.

ب)
دام دیگری که شیوع ویروس کرونا برای جمهوری اسلامی پهن کرد حتی به مراتب از اقتصادِ سیاسیِ جمهوری اسلامی هم خطرناک‌تر و ضربه‌اش کاری‌تر است. آن هم تیشه‌ای بود که این ویروس بر الاهیات سیاسیِ این رژیم فرود آورد. ما به تحربه‌ی تاریخی دریافته‌ایم که حکومت‌های توتالیتر علاقه‌ی ویژه‌ای به علم و دانش تکنولوژیک دارند. اما این دانش را عمدتاً صرفِ تجهیزات نظامیِ تدافعی و تهاجمی و پروپاگاندای ایدولوژیکی می‌کنند. در تمامیت‌خواهیِ شیعی- ایرانیِ حاکمانِ کنونیِ ایران، علم به مثابه آن روایت پوزیتیویستی که در سده‌ی نوزده میلادی در اروپا تجربه گردید هرگز نه بطور کامل پذیرفته شد و نه به طور کامل موردِ بی‌اعتنایی قرار گرفت. نحوه‌ی مواجهه‌ی حکمرانان این نظام با علم پوزیتیویستی و تجربی مانند بسیاری از چیزهای دیگر که محصولِ عقلانیت مدرنِ غربی بود، دوگانه، مبهم و ناشفاف باقی ماند. از یک طرف تمایل به مجهز شدن به دانشِ هسته‌ای یکباره کل دستگاههای سیاسی و اقتصادی و نظامیِ جمهوری اسلامی را درگیر میکند و هزینه‌های سنگین و غیر قابل جبرانی برای آن می‌پردازد و مکرراً مدعی است که این دانش را برای مصارف پزشکی و تولید انرژی نیاز دارد در حالی که همزمان مراجعِ نامدارِ شیعی و مداحانِ پُر مشغله‌ی موردِ حمایت مستقیمِ رهبر، نوعی دیگر از شفای متافیزیکی و الهی با وساطت حرمِ امامان و امام‌زاده‌گان را همچون یگانه راه شفای عاجلِ بیماری‌ها و بدبختی‌ها و نداری‌ها ترویج و تبلیغ می‌کنند. این تناقض و گسست عظیم حتی در نظامِ آموزشی کشور هم به کار خودش ادامه می‌دهد و نهادهای آکادمیک را نیز آلوده و مسموم کرده است. امروزه اساتید مورد تایید نظام، خصوصاً در دانشگاههای معتبرِ علوم انسانی به صراحت خِردِ غربی را به تحقیر و تمسخر میگیرند  بر آرای کسانی همچون هانری کُربن و نسخه‌ی ایرانی‌اش، حسن نصر و یا حتی اندیشمندانِ انتقادیِ مکتب فرانکفورتی که در جدال علیه پوریتویسم پیشرو بودند یا نقدهای رادیکالِ جریانِ چپِ نو به تکنولوژیِ نوینِ سرمایه‌داری را علیه علم‌زده‌گیِ غربی به کار می‌بندند و نسخه‌ی جدیدی از این رویکردهای انتقادی را در جهتِ بازگشت به سنت‌ها و آموزه‌های دینی، مصادره به مطلوب می‌کنند. آن هم در نهادهای آکادمیک که اساساً مبنای شکلگیری‌اش خرکت از نقطه‌ی دانش تجربی و فهمِ تطور و تکاملِ این دانش در یک جریانِ تاریخی است.  آنها به مدد آرایِ فلاسفه‌ی پس از دوران روشنگری که خود اعتراف میکنند محصول و بهره‌ی تکوینِ همان عقل‌گرایی هستند اما در این تطور حفره‌های عقل را آشکار می‌کنند، قصد دارند تیشه به ریشه‌ی تجربه‌ی ناپخته‌ی عقلانیت پوزیتیویستی در جامعه آکادمیک بزنند. این درست درزمانی اتفاق می‌افتد که یکی از نامدارترین عقل‌ستیزهای غربی، یعنی فردریش نیچه خود به صراحت اذعان میدارد که: تا دوران رنسانس غرب هم همان راه شرق را می‌رفت و واقعیت را با ادبیات یکی گرفته بود. اما این گسترشِ خِرد آکادمیک بود که غرب را نجات داد و راه‌اش را جدا کرد تا واقعیت را امری غیر ماورائی و قابلِ اندازه‌گیری و سنجش بداند. اما این آکادمی که محصول سیاستهای فرهنگی نظام کنونی است از روی تمام این گزاره‌ها می‌پرد و آن دسته از گزاره‌های منتقدانِ پوزیتویسم اعم از پوزیتویسم کلاسیک و منطقی را برجسته می‌کند که با روایت خودش از عِلم هم‌تراز باشد. بی‌جهت نیست که غلامعلی حداد عادل خود را به کانت می‌آویزد و برادران لاریجانی و طیف وسیعی از مقاماتِ برجسته این حکومت، آن فیلسوفِ ستایش برانگیز را به میانجیِ روایتِ ناقصِ فردید، استادِ خود می‌دانند. حتی اگر تمامِ این موارد را به کناری بگذاریم جمله‌ی معروفِ آیت‌الله خامنه‌ای که دیوارنوشته‌ی معروفی بر دانشگاهها و مدارس است بخش عظیمی از این تناقض و ناهمگونی را آشکار می‌کند: «ما میخواهیم علمی شویم نه غربی!» این گویه طابق نعل به نعلِ همان چیزی است که کلیدِ فهمِ توسعه‌ی نامتوازن یا به بیانی دیگر عقب‌مانده‌گی در توسعه است. یعنی زمانی که ابعادِ مادّی توسعه از جمله صنایع و تکنولوژی‌ها اجازه‌ و ضمانتِ ورود پیدا میکنند که صد البته این ضمانت در رکن اول به واسطه‌ی توسعه‌ی تسلیحاتی و نظامی صورت می‌گیرد  و ابعادِ غیر مادّی توسعه یعنی فرهنگ و در این معنا فرهنگ غربی نه تنها اجازه‌ی ورود نخواهد داشت بلکه مصادیق‌اش به عنوان اقدام علیه امنیت ملّی و غربزده‌گی جرم‌شناسی می‌شود. شاید تا پیش از شیوع ویروس کرونا این تناقض چندان برجسته و‌محسوس نبود و ابعاد حقیقتِ ماوراء فیزیکیِ مد نظر جمهوری اسلامی که در میدانها سیاسی- نظامی به جهاد و کنش‌های استشهادی ختم میشود در ذیل یک خُرده‌فرهنگ مذهبی به پرسش و بحث کشیده می‌شد. اما شیوع گسترده‌ی ویروس کورونا در قُم و فعالیتهای بازدارنده و تدافعی برخی از مراجع نامدار در  برابر روش‌های تجربیِ سلامتی آن هم به خاطر احکام و  گزاره‌هایی که چهل سال وعده‌اش را به مردم داده بودند، ساختار عقیدتیِ جمهوری اسلامی را در افکار عمومی دچار چالش جدی کرد. یک فرد بطور همزمان نمیتواند تابع نظامِ سلامتیِ پوزیتیویستی باشد که خود برآمده از ابعادِ غیر مادّی اندیشه‌ها و فرهنگِ دین ستیز است و شیوع و مداوای آن ویروس را امری مطلقاً  فیزیکی و قابلِ مشاهده قلمداد کند اما در آن واحد خود را برای خلاصی از این ویروس یا هر  مطالبه‌ی مادّی به ضریحِ یک حرم بیاویزد. حاکمان این نظام تئوکرات بار دیگر در این مورد هم از پاسخ شانه خالی کردند و در نهایت استیصال و به بهانه‌‌ی ضدعفونی  سه روز دروازه‌های مکانی را تخته کردند که در چند سال گذشته دسته دسته جوانها را برای دفاع از مکانهای مشابه و هم سطح آن در سوریه، عازم جنگ و مرگ میکردند. اما مگر میشود نپرسید آیا مدافعان حرم از چیزی دفاع کرده‌اند که هیچ‌هستی غیر فیزیکی و عجیبی ندارد و حتی خود میتواند کانون انتشار و انتقال ویروس باشد و نیاز به ضدعفونی دارد؟

د)
درس دیگری که ویروس کورونا حتی در ابعاد جهانی به ما انسانها می‌دهد به بیانی میتوان گفت شگفت انگیز است. این هفته‌های اخیر خصوصاً در گروهبندی‌های میانی، خانه‌نشینی و قرنطینه،  امکان‌ها و فرصت‌های زندگی را بر دسته‌های اجتماعی آشکار کرده است. گروه‌های مختلف در فضاهای مجازی عمدتاً به یکدیگر خواندن کتابهای مختلف را پیشنهاد می‌کنند و چالش‌های کتابخوانی و معرفی فیلم و موسیقی هم راه افتاده است. جملات کوتاه اندیشمندان در ستایش مرگ و معنای زندگی دست به دست میشود و برای غلبه بر ترس می‌رقصند و می‌نوازند و یکدیگر را به رقصیدن و نواختن فرامیخوانند.  اندیشیدن به مرگ و قرار گرفتن در مجاورتِ آن امکانِ بازاندیشی در ارزشِ زندگی را افزون‌تر کرده است. اگر چه ساده‌لوحانه است که ادعا کنیم نشان دادن اشتیاق به فهم مفاهیمِ انسانی و کندوکاو در معنای زندگی اینگونه خلق الساعه و قریب الوقوع اتفاق می‌افتد. تردیدی نیست که این تظاهراتِ کنونی بیشتر برآمده از ترس است و بدواً حاصلِ نوعی عوام‌زده‌گی است. چرا که بدونِ پرسش از چراییِ زنده‌گی، حرف زدن از چگونگیِ مراقبت و پلسداشت آن ناقص خواهد بود.  اما در همین سطح کم عمق نیز آشکار می‌شود که چگونه اشتغال به کارِ از خودبیگانه شده و سبک زنده‌گی پر مشغله و پرسرعت بیشترین نقش را در بیگانگی جمعیت‌ها و دسته‌ها ایفا میکند و فرصتِ فراغت چه اثر پررنگی در پرسشگری و اندیشیدن به سایر امور معنایی را دارد. فراغت نه به مثابه تعطیلات آخر هفته و استراحت بدن از خستگیِ کار برای آماده‌شدنِ بدن و ذهن برای بهره‌وری بیشتر در کار. بلکه فراغت به معنای مشغول بودن به کاری که ما را شورمند و شاداب می‌کند. خانه‌نشینی و قرنطینه چرخه‌ی پوچ و پایان ناپذیرِ مصرف و خصوصاً مصارفِ غیر حیاتی را در هم شکسته است. وضعیتی که «لی ادلکورت» کارشناسِ پیش‌بینیِ روندها، عنوانِ قرنطینه‌ی مصرف را برای توصیف این وضعیت به کار می‌بندد آن و می‌گوید: «به نظر می‌رسد ما جمعاً در حال ورود به یک قرنطینه‌ی مصرف هستیم که در آن خواهیم آموخت چطور فقط با یک لباس شاد باشیم، داشته‌های محبوب قدیمی خود را از نو کشف کنیم، کتابی فراموش‌شده بخوانیم و حسابی مایه بگذاریم تا زندگی را زیبا کنیم.» اگر این جملات لی کورت را معیار مشاهده کنیم، منظره‌ی کلیِ فضاهای زندگی و فعالیتهای مجازی شهروندان ایرانی نیز نشان می‌دهد که سامان سبک زندگی بعد از شیوع ویروس کورونا شکل دیگری به خود گرفته است.  علیرغم بی‌توجهی و عدم پایبندی گروههای قابل اعتنایی از جمعیت شهرهای درگیر با ویروس کورونا که خواه به دلیل عدم توجه و هُشدارِ قاطعِ رسانه‌های حکومتی یا خواه به دلیل نیازهای ضروری معیشتی هنوز در خیابانها هستند، جمعیتهای گسترده‌تری در خانه مانده‌اند، دید و بازدیدهای مرسوم و معاشرتهای خانواده‌گی و دوستانه را به تعویق انداخته‌اند و جز کالاهای ضروری و اساسی زنده‌گی، خریدهای غیرضروری را بطور جدی متوقف کرده‌اند. یعنی که چرخه‌ی مصرف‌ برای ازدیادِ منزلت ورشکسته شده و این خلوت‌گاههای خانگی مفاهیم، معانی و ارزش‌های دیگری را بر شهروندان هراسان از مرگ آشکار کرده است. اگر هشدارهای دولتی برای کنترل آلوده‌گی هوا و ترافیک شهرهای بزرگ نمی‌توانست کارساز باشد، این بار، هراس از مرگ توانست اولین نشانه‌های تابعیت از نظریه انتخاب عقلانی را در میان شهروندان بروز دهد. گزارش‌های رسمی همانطور که در گفتگو با لی ادلکورت هم آمده است نشان می‌دهد که چگونه تعطیلی کارخانه‌ها و خط تولید اقلام و ابزارهایی که هرگز نبودشان حیات بشری را به اندازه تولیدشان به خطر نمی اندازد، منجر به هوای پاک و سالم در شهرهای چین شده است. تعطیلی کارخانه‌هایی که حاکمان جمهوری اسلامی تن به آن ندادند و علیرغم کاهش قابل توجه عبور مرور خودروها همچنان هوای شهرهای بزرگ را آلوده می‌کنند.
با توجه به آنچه در این یادداشت طرح شد ویروس کورونا علیرغم قوه‌ی مرگبارش، پرده از مهمترین بحرانِ بنیادی جهانِ کنونی ما و جدی‌ترین تهدید  فضاهای زنده‌گی انسان را تنها در چند هفته گذشته  آشکار کرد: بحران و تهدیدِ انباشت سرمایه و مصرف.  تجربه‌ی ماندن در خانه و سرگرم شدن با فعالیت‌هایی که ما را خلاق‌تر و زندگی‌مان را معنادارتر میکند بسیار ارزشمندتر از خُرد شدن در چرخه‌ی پوچ و دور باطلِ مصرف است و به ما فرصت می‌دهد تا نیازهای پوشیده‌تر و گمشده‌ در روزمره‌گی‌هایمان را بشناسیم. فروشگاههای بزرگ برندهای متنوع و رنگارنگِ لباس، خودرو، لوازم تزئینی خانه و معاشرت‌های بیهوده و اجباریِ شغلی و خانواده‌گی تنها موانع و گلوگاههای غم‌انگیزی هستند که اجازه نمی‌دهند با آنچه در پسِ حضورِ این-جهانیِ ما به وجودمان قدرت و اصالت می‌بخشد آگاه شویم و یا حتی اندکی این حضورِ درونی را لمس کنیم. بی‌حوصله‌گیِ برآمده از خانه‌نشینی تنها ناشی از عادتهای مصرف است که قطعاً در صورتِ تداومِ این قرنطینه ها به جایگزین‌های مطلوب‌تری خواهد انجامید و ارزش‌های بسیار عمیق‌تری را بر ما آشکار خواهند کرد. تجربه‌ی این وضعیت همانطور که بالاتر هم تصریح کردم تنها شاملِ گروهبندی‌های میانیِ غیر وابسته به نهادهای دولتی و نیمه دولتی میشود و کارگران و فرودستها هنوز برای قوت لایموت در چنگال‌های مرگ‌آورِ ویروس کورونا و حلقه‌های انتقال آن هستند. چرا که هنوز حاکمان دین سالار از اعلام وضعیت استثنایی برای عموم اجتناب میکنند. به همین جهت آنچه در برآوردهای پیشینی آشکار میگردد و باید یگانه مطالبه‌ی متحد و همصدای تمام طبقات و جمعیت‌ها باشد این است که: «از کارگر تا کارفرما، همه باید در خانه بمانند» و مانند نیمی از جمعیت فعلی خود قدرتِ اعلامِ وضعیت استثنایی را در دست بگیرند. چرا که در وضعیت موجود که منافعِ اقتصاد سیاسی و افق‌های مذهبی- فرهنگیِ حاکمان با قرنطینه عمومی در تضاد است تنها راه حل همان خودگردانیِ عمل‌گرایانه‌ای است که از زبانِ آن دختر جوانِ بیست و چند ساله در هنگام توزیعِ ماسک مجانی در چهارراه شنیدیم: «باید خودمان به داد خودمان برسیم»

فایل صوتی شعر را از اینجا بشنوید

فرو رفته، زانوزده، بی‌‌رمق
بازگشته از جنگی بی‌سرانجام با خویشتنِ خویش
اُفتاده بر پوستِ  مرطوبِ بیشه‌زارِ سَروهای وحشی
خیره در رقصِ آرامِ یک لکه ابرِ سرگردان
بر متنِ آسمانِ فراخ
و غرق در اندیشه‌ای که هرگز زاده نمیشود
شاید که خدایی از گوشه‌ای نظاره‌ام کند.

اکنون اینجا هستم!
انباشته در گوشتی ملتهب و خونی روان
گمشده در دهلیزهای یقینی که به تسخیرش آمده بودم
اما چه زود در سایه‌اش به گُمان افتادم.

فردا هم دوباره اینجا هستم!
در  سوگ و عطش، در افسوس و وسوسه
پلک که می بندم در شن زارِ سوزانِ حافظه‌ام
دو چشم گداخته از متن تاریکِ اتاقی در تبِ تابستان
 به زانوهای لرزانِ روح‌ام می‌خندند.

اکنون من دشمن خویشتن‌‌ام
و هیچ در خاطره‌ام نیست
جز تن برهنه‌ی زنانی در میانه‌های شب
که انگشت اشاره بر لب میگذارند
و به شوق و اندیشه‌ام فرمان سکوت می‌دهند‌.
اندیشه‌ای انباشته در گوشتی مُلتهب و خونی روان
شوقی گمشده در دهلیزهای یقینی که به تسخیرش آمده بودم
اما به سُخره‌ام گرفت.

و توأمان آنجا بودم!
در سرخیِ کوتاهِ شفق که شُکوه اش چندان نپائید
و همچون موهای تلخ ریخته بر شانه‌های برهنه‌ی مادرم؛ زیبابود!
آنچنان زیبا که بگریم، اما سرخ شدم.
سرخ و گرم و تاول‌زده
بازگشته از جنگی بی سرانجام با قلب خویش
قلبی همزاد ناکامی در برزخ زنان
که یکسره میجو‌شد
در سوگ و عطش در هزار وسوسه و‌افسوس
و دیگر  حتی کوره‌راهی به بلندی‌ها نمی یابد؟

از نفس افتاده، وامانده، کورمال  
چون دوره‌گردهای مفلوک
در پسماندهای حافظه‌ام به دنبال چیزی می‌گردم
که هرگز نشناخته‌ام .
حافظه‌ای که همچون شهرهای به جامانده از جنگ، گُنگ است
و کوچه‌ها و کودکانش بی‌نام ونشان مانده‌اند
تا یکی برخیزد
و به نامی که از یاد برده‌اند خطابشان کند.

اکنون من دشمن خویشتن‌ام!
اینگونه بی‌نقشه و بی‌چراغ به نبرد آمدم
و جز زوزه‌ی طوفانهایی که از شُش‌هایم برخواست
آیه‌ای نشنیده‌ام.

آنجا؛
زاده شدم تا ویرانه‌ها را ویران‌تر کنم
و اینجا؛
برهنه از مأمن‌هایی که ساکنانش
یک عُمر در جوار گرمایش خُفته بودند؛ گریختم.
شاید که خدایی از گوشه‌ای نظاره‌ام کند!

در گریز مأمنی نیست
و آنکه همواره می‌گریزد
رستگاری‌اش را به زمان بخشیده است
و هر زخمِ کُهنه را با زخمی مُهلک‌تر تسکین می‌دهد.
آنکه از خودش می‌پرسد: من کیستم؟
دیگر نامی برای خود نمی‌یابد.  
و آنکه در نامی ساکن میشود
هرگز چیزی نمی‌پرسد.
همچون رقصِ آرامِ آن لکه ابرِ سرگردان
بر متن فراخِ آسمان
هر جا باد بخواهد، می‌رود.

و تو!
ای اُفتاده بر پوستِ مرطوبِ بیشه‌زارِ سَروهای وحشی!
در تو عصاره‌ی درختان نیست تا عُمری بایستی
تا لک لک‌ها بر شانه‌های موازی‌ا‌ت لانه‌ کنند.
رگهای تو هر جا که بخواهد می‌روید
و از رؤیاهای بیکران سیراب می‌شود.

تو پاره پاره بزرگ می‌شوی
و پاره پاره خواهی مُرد.
شاید که خدایی از گوشه‌ای نظاره‌ات کند!

من در جاده‌های زیادی بوده‌ام و از مقصدهای بیشماری گذشته‌ام که در آنها  همقطارانم را برای آخرین بار در آغوش کشیده‌ام و دیگر هرگز بازنگشته‌ام. من صدها هزار فرسنگ از مسافت واقعیِ این جهان را پیموده‌ام و میلیونها فرسنگ را در رویاهایم لگدمال کرده‌ام. هزاران هزار فرسنگ لذت و رنج  و خروارها شکوه و شکست و قهقهه و ویرانی و تن آسایی و تباهی را تجربه کرده ام که اکنون خاطره‌هاشان ناخودآگاه در کاسه‌ی سرم می‌چرخند و مانند قمارِ چرخِ رولت هر بار توپ را بطور تصادفی بر روی نقطه‌ای نگه میدارد. سپس چهره‌ها ظاهر میشوند، چهره‌هایی که به زحمت نامشان را به یاد می‌آورم اما زنده‌تر از خورشید با لبخندهای واقعی به خوابها و رویاهایم می‌آیند و من را به قطعه‌ای که مدتهاست گم اش کرده‌ام و حتی به زحمت میتوانم در حافظه‌ام پیدایش کنم، فرا می خوانند. صبح که از خلسه و رویا بیدار میشوم بی‌آنکه به آن تأثرات غریبِ آن اشباح تن بدهم دوباره زندگی را به جریان می اندازم که تسلیم نیروی  قدرتمندشان نشوم. با اینهمه نمی توانم از این پرسش آزار دهنده دست بکشم که:  چیست آنچه قدمهایم را به پیمودن فرامیخواند؟ چیست آنچه نمی‌دانم چیست اما وسوسه‌ام میکند که از چنگال آنچه پیموده‌ام فرار کنم و به سوی اش بشتابم؟ آخر من غیر از مرگ هیچ چیز بهتری را در این حرکت نیافته ام. اما چیست آنچه که اشتیاق به مرگ را اینگونه مطمئن استهزا می‌کند و تنها با اندکی چشم بر هم گذاشتن تمام این زخم‌های دردناک و آزارِ استخوان‌های شکسته‌ی جان را تسکین می‌دهد؟ حالا دیگر برای‌ام چندان روشن نیست که از هراس بیداری است که به خواب پناه میبرم یا از وحشت خواب‌ها و رویاهاست که بیدار می‌شوم. هر دو به یک اندازه واقعی و زنده هستند. آن دختر آشور با چشمهای درشت سیاه و گونه‌های استخوانی که در خواب‌هایم روی مجسمه‌ی ارمیای نبی خیره به من نشسته و سیگار دود میکند به اندازه‌ی  بقالِ محله که همیشه با دقتِ تمام دوبار قیمت خریدهایم را حساب میکند، واقعی است. من آن دختر را اکنون به خوبی به یاد می‌آورم و هر روز تکه‌های بیشتری از زمانی را که با هم گذرانده بودیم در این پازل معیوب می‌چینم.

چیزی حدود شانزده سال پیش که برای دیدن تئاتر به سالنی سرد و نسبتاً متروک رفته بودم در میانه‌های تئاتر حوصله‌ام سر رفت و بیرون زدم. در باغچه‌ی کوچکی که پایین سالن تئاتر بود دختری که جثه‌ی ریزی داشت و بارانی قهوه‌ای کمرنگی را روی شانه‌هایش انداخته بود روی چمنهای پارک و زیر آفتاب نیمروز اواخر پاییز دراز کشیده بود و با چشمهای بسته آوازی ارمنی را با خودش زمزمه می کرد.  به بهانه‌ی گرفتن فندک نزدیکش شدم و برای نشستن در حوالی اش اجازه گرفتم. بی آنکه چشمش را باز کند و نگاهی به من بیاندازد تا بداند صاحب این صدا کیست با ملایمت و مهربانی تمام اجازه داد که کنارش بنشینم و خودش هم به خواندن آوازش ادامه داد. برای‌ام سخت نبود که بفهمم آشوری است و برای او هم سخت نبود که در اولین مکالمه دوستی عمیقی را با من آغاز کند. در لابلای حرفهایش فهمیدم که او به چیز عجیبی اعتقاد دارد که در آن زمان مایه ریشخند من میشد: "انتقال روح". اما گذشته از اعتقادات عجیب اش چیزی که من را شگفت زده کرده بود نیروی آسوده‌گی و آرامش غریبی بود که در ملاقات با این دختر جوان و زیبا تجربه می‌کردم. او بر شرم من غلبه میکرد و  من را در درست‌ترین جای ممکن قرار می داد. جایی که با فراغ بال و اشتیاق تمام در آن لم می دادم و حس میکردم پادشاهِ قلمرو خودم هستم. خیلی زود به من وعده‌ی یک غذای خوشمزه محلی را داد و چند روز بعد به رستورانی کوچک و دنج در کوچه‌های باران‌خورده و سردِ آن شهر مرزی رفتیم. در مسیر رستوران  متوجه نوعی دافعه‌ی پنهان در من شد و به محض آنکه در رستوران روبری اش نشستم  گفت: «از من می ترسی؟ چرا با فاصله نشسته‌ای؟» اگر چه او نمی دانست این فاصله‌ی جسمانی که در من پدیدار شده نه فقط به دلیل شرم بلکه از  قدرت و نیروی مغلوب کننده‌ی او می‌آمد که بر من اثری فیزیکی می‌گذاشت و به همین دلیل نمی‌توانستم بیشتر از فاصله‌ای محدود به او نزدیک شوم؛ اما با همین جمله به سادگی از قدرتی که بر من داشت صرف‌نظر کرد و اجازه داد تا از نزدیک‌ترین فاصله‌ی ممکن چشم‌های درشتِ سیاهش را ببینم. در راه بازگشت از آن کوچه‌های باران‌خورده که حالا دیگر لکه‌های نور آفتاب روی موزاییک‌های‌اش پدیدار شده بود از قصه‌ی زنده شدن لازاروس به دست مسیح برای‌ام گفت و من محو کلماتش بودم. همان سال ها شعر «لیدی لازاروس» را خوانده بودم و تازه فهمیدم که ماجرای آن شعر چیست. هنوز قصه‌اش را تمام نکرده بود که به نبش خیابان رسیدیم و از ترس پلیس که ممکن بود برای دخترها و پسرهای جوان دردسر درست کند، سر کوچه‌ی سینما از هم جدا شدیم. من ایستادم و تا زمانی که در میان جمعیت گم شد، تماشایش کردم. با اینکه جثه‌ای ریز و اندامی لاغر داشت، اما اصالتی اساطیری در راه رفتنش نمایان بود که چشم انداز زیبایی به آن خیابان  عبوث و غم‌زده می‌بخشید. حالا که مرور میکنم تمام جزئیات حرکات اندامهایش را در زمان راه رفتن به خاطر دارم.

برای دو هفته‌ی بعد قرار گذاشتیم که به تماشای عروسک‌های دست ساز در نمایشگاهی که بیرون شهر و روی تپه‌ای بزرگ ساخته بودند برویم، اما وقتی رسیدم جز چند سگ ولگرد که دور سطل بزرگ اشغال پرسه می‌زدند، احدی آنجا نبود. من پالتوی هم اتاقی ام را پوشیده بودم که آشکارا برای من چند سایز بزرگتر بود. خصوصاً که آن روزها در هتل زندگی می‌کردم، بیش از یک وعده غذا نمی‌خوردم ویک الکلی واقعی بودم. تمام وزنم را بخاطر بی اشتهایی مزمن و استفراغ‌های مداومِ ناشی از زیاده‌روی در مصرف الکل از دست داده بودم و دندانهایم هر چند وقت یکبار می‌ریخت. آن روزها سرشار از سرگردانی و غرق در اضطراب بودم و جوانتر و نادانتر از آنکه بدانم با این وحشت چه کنم پس با خشونت و بی‌رحمی ویژه‌ای که نسبت به تن و روانم روا می داشتم آن وحشت و بُهت جوانی را با شقاوتِ ویژه‌ای تبدیل به خودزنی‌های تسکین بخش میکردم و از خودم ویرانه‌ای ویران‌تر از آنچه ممکن بود ساخته بودم. به قماربازهای ورشکسته، پیرمردهای زنباره که از پایتخت برای قاچاق آدم در هتل های ارزان قیمت این شهر مرزی جا خوش کرده بودند و عرق فروش‌های ازپاافتاده نزدیک و نزدیکتر میشدم و از هر موجودی که امید و آرزویی برای زندگی شخصی اش در سر داشت یا در پی بهتر بودن و بهتر کردن وضعیت اش بود با بروز اولین نشانه‌های اینچنینی دور و دورتر میشدم. با این اوضاع و در آن پالتوی گشاد و شعر تازه‌ای در جیب پهلوی پالتو که روی چند برگه کاغذ سررسیدی کهنه برای آن دخترِ آشورِ خیره‌کننده نوشته بودم بیشتر از نیم ساعت را منتظر ماندم تا یک رنوی طوسی قدیمی از پیچ جاده ی نمایشگاه بالا آمد. خودش بود و از دور خانم پا به سن گذاشته‌ای را هم دیدم که معلوم بود از باد شدیدی که در محوطه‌ی نمایشگاه می‌وزید شکایت داشت. نزدیکتر شدم. مادرش بود که با احترامی که مدت‌ها بود نظیرش را ندیده بودم از من استقبال کردند. گفتند در راه شنیده‌اند که نمایشگاه چند روز پیش تمام شده. گفت «من پیرم و تاب این سرما را ندارم، در ماشین می نشینم شما بروید و در برابر این باد بایستید.» گفت: «برای عصرانه سالاد اولویه آورده‌ام، ببرید و بخورید، سُس دارد زود خراب میشود.» رفتیم و دوتایی در حاشیه‌ی تپه ایستادیم. باد به پشتمان میزد و گشادی پالتو را هر چه بیشتر پدیدار می‌کرد. یادم بود که نزدیک‌تر بایستم. اما او اندکی دورتر شد. خودم را به سرعت باختم و به نشان انتقام وعده‌ی دادنِ برگه‌های شعری که برای او آورده بودم از سرم به در کردم. نه او چیزی میگفت و نه من. اما باد زوزه میکشید و آب از چشم  هر دوی ما سرازیر شده بود. چه می‌توانستم بگویم. با همین نیم قدم فاصله‌ای که از من گرفت و شرمی که از پوشیدن آن پالتوی گشاد که آستین‌هایش را ناشیانه تا زده بودم تا گشادی‌اش را بپوشانم، همه چیز در درونم ویران شده بود. و سرما.... الکلی ها خوب می دانند وقتی بدنشان خالی از الکل است، سرما چگونه استخوان‌هایشان را می‌لرزاند. یکباره و بی جهت به یاد  مادرم افتادم. همیشه در سرما به مادرم فکر میکردم. به خاطره‌ی تلخی که بارها در کودکی ام برای‌ام گفته بود و من چنان تصاویرش را از بَر بودم که انگار در گوشه‌ای از آن خاطره همه چیز را با چشمهای خودم دیده‌ام. خاطره‌اش خاطره نبود، قطعاتی از رنج و وحشت بیکران بود که ناخواسته تکه‌های پراکنده‌‌اش را به جان من انداخته بود: "زمستان بوده، از آن زمستان‌های سخت زادگاهم که بعد از چند روز بارشِ بی امانِ برف، سوز سرما از شهر یک یخچال طبیعی می‌ساخت.  در آن چله‌ی زمستان، مادرم بچه دوم‌اش را به دنیا می آورد. بچه‌ی مردی را که هرگز دوست‌اش نداشت و چه بسا از او گریزان بود و گریزان ماند. از آنجا که پدربزرگ پیرم چند زن را همزمان داشت، پس از مرگش چند مادر شوهر را برای مادرم به جا می‌گذارد. چند پیرزن سنگدل با زبان تلخ و نیشدار به جان زائو می‌افتند که «... بس است لم دادن در رختخوابِ نقاهت... بلند شو و کهنه‌های بچه‌ات را بشور! خانه‌ات بو گرفته! بوی خون!» و زن بیچاره با ناله‌هایش از جا بلند میشود و به جان ملافه‌های خونی و کهنه‌ی بچه‌هایش می‌افتد که بشورد. اما با کدام آب؟ شیرها یخ بسته‌اند، شهر یخ بسته است و دو پیرزن عجوزه بالای سرت ایستاده‌اند تا انتقام یک عمر جوانیِ بربادرفته‌شان را از زنی جوانتر بگیرند.  پس زائوی درمانده با قندشکن به جان قندیل ها و برف‌های  حیاط می افتد تا در دیگی با آتشِ پند کندهی مرطوب، آبشان کند و خون را بشوید. سرما بی رحم است. سرما چیزی از رنج نمی داند. جسم زن زائو ضعیف است و دوباره خون دفع می‌کند. اما این‌بار ساکت و آرام، خشم‌اش را از قلب‌اش به دستهایش می‌کشاند و ملافه‌ها و کهنه‌ها را چنگ که نه، مانند گرگ چنگال می زند. و آن زن زائو که خون از تن‌اش چکه می‌کرد مادرِ شوربخت من بود." اما آنجا، بالای آن تپه‌ی بلندِ نمایشگاهِ عروسکهایِ دست ساز که تعطیل شده بود، باد آرام نمیگرفت و آن دختر سبزه‌روی سیاه چشم با یک حرکتِ کوچک، من را زمین زده بود. دیدم که رویش را به سمت باد برگردانده و لچکِ بلند و رنگارنگِ ترکمانی اش افتاده. و موهایش در آن باد سنگین می‌رقصد. پالتوی‌ام را درآوردم و روی شانه اش انداختم. این کار را خیلی سریع و ناخودآگاه انجام دادم و اصلا برایم معنای عاشقانه یا دوستانه‌ای  نداشت. تنها می‌خواستم خودم را از گشادیِ تحقیر کننده‌اش رها کنم و وقتی از تنم جدای‌اش کردم، حتی سوزِ سرما هم برای‌ام قابل تحمل تر شد.  او نیز با گشودگی پذیرفت و در سکوت به سمتِ رنوی طوسی قدیمی راه افتادیم بی آنکه کمترین میلی به خوردن سالاد اولویه داشته باشیم.

چند هفته ندیدمش. هنوز چیزی سنگینی در وجودم نسبت به او داشتم که دیدنش را سخت و پیچیده می‌کرد. با قماربازها و ساقی ها و قاچاقچی های آدم و لباس و فیلم و لوازم آرایشی خوش بودم. در میان آنها هیچکس چیزی برای اثبات کردن و مناقشه نداشت و کسی از لاقیدی و سرنوشت شوم‌اش در عذاب نبود. همه از حجم موجود فلاکت‌شان نسبتاً راضی بودند و تمام تلاششان را صرفِ سنگین‌تر نشدن این فلاکت می‌کردند.  پسرِ زینب خانوم که با مادرش از آذربایجان لباس و بیمارِ آذربایجانی می آورد سینما رفتن را دوست داشت و‌ من وعده داده بودم که یک‌بار او را سینما ببرم . همان صبحی که با گونی‌های لباس و چند مرد و زن  رنگ پریده و بیماربه هتل رسیده بودند، بلافاصله پشتِ اتاق من پیدایش شد و برایم یک کلاه پشمی قهوه‌ای  روسی آورده بود. کلاه را سرم کردم و رفتیم سینما. در میانه‌های فیلم برای دود کردن سیگار زدم بیرون. درست نبشِ همان کوچه‌ی منتهی به رستورانِ کوچک و دنجِ محلی، سیگاری  دود کردم که دیدم از دور نمایان شد. هنوز مانده بود به من نزدیک شود که از دیدن کلاه پشمی‌ام  به خنده افتاد  و من هم ناخواسته به استقبال خنده‌اش رفتم. کلاهم را از سرم قاپید و گذاشت روی سرش و از شیشه‌های بلند سینما خودش را پایید. مانند یک تکه الماس زیبا بود. دوباره کوچه را به نیت رستوران بازگشتیم و دوباره روی همان نیمکت‌های چوبی و قدیمی کنارهم نشستیم. گفت:«میدانستم که همین روزها می‌بینم‌ات، به همین خاطر چند روزی است این  بطری شراب را با خودم می چرخانم.» و از کیف اش یک بطری آب معدنی کوچک درآورد که روزنامه پیچ شده بود. بی امان بطری را قاپیدم و سر کشیدم. گفت:« کارت زشت بود.» با اشاره‌ی سر نشان دادم که چرا؟.  گفت: «شراب را باید با ملایم‌ات بنوشی! مزمزه‌اش کنی! چرا نمیخواهی متمدن باشی؟» احساس کردم با این جمله‌ی آخرش به نوعی ستایش‌ام می کند. راست میگفت. من ناخودآگاه در برابر رام شدن مقاومت می‌کردم. اما او بلافاصله دانست که چه در سرم میگذرد و ادامه داد: «ما آدمیزاد هستیم. آدمیزاد اگر نتواند آن اسب سیاهِ درونش را رام کند، دنیا زشت‌تر و ترسناک‌تر میشود.» گلیم کهنه ای را که روی نیمکت گذاشته بودند، برگرداند و گفت: «نگاه کن! این ظرافت را میبینی؟ وقتی می‌گویم رام شو منظورم تشریفات نیست.  میخواهم بگویم ظریف تر باش!» و بعد از کتابی که در دستش بود برگه‌های همان سررسیدی را درآورد که شعرم را در آن نوشته بودم و هرگز ندانستم آن برگه‌ها چطور به لای آن کتاب رسیده بود. برگه‌ها با دقت بیشتری از آنچه که در جیب پهلوی پالتوی گشادِ هم اتاقی ام گذاشته بودم تا خورده بودند و همه اضلاعشان با نظمی دقیق و مانند یک دسته اسکناس نو روی هم نشسته بودند.  برگه‌ها را باز کرد و بعد از مکثی نسبتاً طولانی با صدایی واضح و با بیان شمرده شعر را خواند:

ای نسیمی که از شمال آمده‌ای!
و از میان موهای عشاقِ ماهی گیر
بر گردن نشمه‌های جوان وزیده ای
تا در برگها و چمن‌ها رقص را برقصانی،
و کودکانِ برهنه‌ی رودخانه‌‌ی جوشان را سرآسیمه کنی
و ترنمِ نرگس‌های وحشیِ پراکنده در دامنه‌ی کوه ها را
به کوچه‌های نکبت زده‌ی این شهر می‌آوری

اگر تنها بوسه‌ای یا نوازشی از اعماق قلبت
به جان وامانده‌ام می بخشیدی
اکنون عابدت بودم!

و ای شب شوم که در قیرِ تو
نوعروسان از رطوبتِ عشق
به خوابی آسمانی فرو رفته‌اند
و سربازان غریب با الهه‌ی ترس
آوازی قدیمی را می‌خوانند‌
تا از برجک‌ها با نوای اندوهبار زندگی
شغال‌ها را نومید و قمری‌ها را مومن کند.

تو ای شب شوم ‌
که راهزن‌ها و روسپی‌ها و ولگردها را پناه داده‌ای
اگر به من تنها یکی ستاره می بخشیدی
و دستت را بر شانه‌های نحیف ام می انداختی
به روز، حتی به حقیقت خورشید کافر میشدم.

اما تو ازدحام تیره‌گی در متن تاریکی
و دشمن آسوده‌گی هستی
ای شب شوم! ...

از بیقراری بدنم و حرکات بیهوده‌ی دستم در طولِ خواندن شعر فهمید که باید از ادامه ی خواندن‌اش صرف‌نظر کند. با همان دقت دوباره کاغذها را تا کرد و دوباره لای کتاب گذاشت.  این بار از کوچه‌های پشتی رفتیم و گام‌های هر دوی ما به غایت آهسته و کند بود. پرسید: «از پوشیدن پالتو خوشت میاد؟» گفتم: «نه زیاد. اما برای آن روز تنها چیزی بود که به نظرم مناسب آمد.» بلافاصله گفت: «مناسب برای چه؟» خودم قبلاً هرگز به این سوال فکر نکرده بودم : مناسب برای چه؟ نخواستم توضیح بیهوده‌ای بدهم و تنها به اشاره‌ی دستم اکتفا کردم که نمی‌دانستم آن پالتو برای چه چیزی مناسب بود! خیلی سریع دستم را در هوا قاپید و محکم میانِ هر دو دستش گره زد. جرأت نداشتم به چشمهایش نگاه کنم و خیلی زود بدنم به لرزه افتاد. گفت: «چرا شب به نظرت شوم است؟ چرا عذاب می‌کشی؟ این همه ترس را چطور با خودت حمل میکنی؟ تو هیچ گناهی نکرده‌ای! هیچ گناهی نداری که سزای‌اش این همه عذاب باشد! ...» صدایش را میشنیدم اما بقیه‌ی کلماتش دیگر برای‌ام مبهم و نامفهوم بود. انگار بطور کامل تسلیم شده بودم و هر آن ممکن بود بُغض‌ام بترکد و آبروریزی بزرگتری به بار بیاورم!  خودم را لعنت کردم که چرا پسر زینب خانوم را در سینما تنها گذاشتم. شاید الأن از من رنجیده باشد و یا شاید راه برگشتن به هتل را پیدا نکند. زینب خانوم پسرش را مانند یک معشوق می‌پرستد. حتی یکبار دیدم که روی موکت‌های کثیفِ پاگرد خم شُد و بندهای کفش پسر جوانش را محکم تر بست. می‌گفت برای پسرم دوست دختر پیدا کنید و خودش قاه قاه به این واژه‌ی دوست دختر می‌خندید. آن زن بیچاره زندگی سختی در پیش گرفته بود و هر دو پاهایش واریس داشت. اما حاضر نمی‌شد پسرش شلوار جین‌های ارزانی را بپوشد که خودش از آن طرف مرز کول میکرد و می‌فروخت. گفته بود نمی‌خواهد روی‌اش با پسرش باز شود اما می‌داند که پسرک زیادی با خودش ور میرود. قاه قاه می‌خندید و می‌گفت این جانور همیشه اطراف خشتکِ زیرشلواری‌اش دلمه می‌بندد اما جوان است، به روی‌اش نمی‌آورم. چرا آن پسر را در سینما ول کردم؟

هنوز دستم لای دست‌هایش بود و چشم‌هایم مبهوت آن انگشت‌های کشیده و بندهای ظریف‌اش بود که رگهای آبی از مچش همچون شاخه‌های درخت گیلاس در متن ساعدش پراکنده شده بود. دوباره صدایش را شنیدم که می‌گفت: «... حتماً باید تو را با خودم به آنجا ببرم اما زیاد هم مطمئن نیستم. میدانی!  حالی به حالی هستی و نمیتوانم به تو اعتماد کنم! اما اگر این همه خودت را وقف گشودنِ گره‌های کورِ رازها و رنج‌ها کرده‌ای باید راز بزرگی را ببینی یا که بشنوی.» نمی دانستم این دست من است که این همه عرق کرده یا هر دوی ما دست‌هایمان عرق میکند. اما هر چه بود، آن لحظه در میانه‌ی  آن کوچه‌ی باریک، در آن شهر مرزی، برای اولین بار معنای ادغام را فهمیدم. معنای عمیقِ یگانگی با چیزی بیرون از خودم را.

بعد از آن نیمروزِ جادویی مدت‌ها گم‌اش کردم. همچون کوره‌ی داغ می‌سوختم و یکپارچه تمنا و عطش بودم. هر روز به تمام جاهایی که ممکن بود حتی سایه‌اش از آنجا گذشته باشد سر می‌زدم و منتظر لحظه‌ای بودم که دوباره نابهنگام از جایی پدیدار شود و ببینم‌اش. احساس می‌کردم که انگار او در جایی پنهان شده  و دزدکی من را  می‌پاید. حتی در اتاق هتل هم حضورش را حس می‌کردم اما نمی‌دانستم کجاست. مسأله آن بود که این وهمِ آشفته هر روز بیشتر به وسواسی رفتاری بدل میشد و من هر بار بیشتر می‌خواستم در برابر آن چشم‌های درشتِ سیاه و پنهان، موجودی ترساننده نباشم و نومیدش نکنم. حتی وقتی کتاب می‌خواندم قطعه‌های زیبای کتابها را با صدای بلندتر می‌خواندم. طوری که اگر در اتاق کناری‌ام  باشد به راحتی این جملاتِ کم‌نظیر را بشنود. اوقات زیادی را به تنهایی سپری می‌کردم تا اگر بخواهد خودش را آشکار کند هیچ‌ مزاحمی سر راهش نباشد.  تمام جزئیات آخرین حرف‌هایش را مرور میکردم و مدام با خودم میگفتم: «چرا شب شوم است؟» این بزرگترین پرسشی بود که اغلب آشفته ام میکرد. انگار دروغی به غایت بزرگ گفته بودم که آدمی شایسته و قابل احترام مچ‌ام را گرفته است. «چرا شب شوم است؟» من هیچ پاسخی نداشتم چون وحشتِ خامِ بزدلی ام را به چیزی بزرگ، به چیزی بسیار بزرگ‌تر از آنچه من بتوانم درباره‌اش کلمه ای بگویم تعمیم داده بودم. «چرا شب شوم است؟» چون شعر بدی نوشته ام. چون  نادانم و به جای غرق شدن در راز چی‌ها، وقتم را صرفِ تحدیدشان میکنم. و باز هم همان صدا که با متانت یک قدیس در گوشم پچپچه میکرد: «تو گناهی مرتکب نشده‌ای! تو مستحق این عذاب نیستی!»

هفته‌ها گذشت و حوالیِ عصر مانند هر روز دیگر مست و خودباخته به هتل بازگشتم که در سرسرای راهرو هتل دیدم اش با همان بارانیِ قهوه‌ای روشن که در اولین ملاقاتمان پوشیده بود. هنوز چندین قدم مانده بود تا برای خوش و بش به او نزدیک شوم که بلافاصله با صدای بلند گفت: «وقت اش است. بیا برویم!» و خودش مانند فرمانده‌ای مقتدر که از سربازانش سان می بیند جلوتر راه افتاد و من هم به دنبالش. هیچ شانسی نداشتیم که از خیابانها به مقصد نامعلومی که در پیش داشتیم برویم. خیابانها در این ساعت پر از پلیس می شد و هرموجود نَرّ و ماده‌ی جوانی که با هم بودند، احتمال داشت سر از کلانتری و هزار دردسر بیهوده‌ی دیگر دربیاورند. پس در سکوت، کوچه‌ها را زیرِ رنگ سرخ و نارنجی غروبِ آسمان طی می کردیم. مستی من را بی پروا کرده بود. گفتم: «اگر بگویم عاشق ات شده‌ام چه میکنی؟» قدمهایش را تندتر کرد و من حتی فرصت اش را نداشتم که  واکنشِ چهره‌اش را به این سوال ببینم. از این احساس تسلطی که در او می‌دیدم برانگیخته شدم. روشن بود که با این روال هرگز نمیتوانم چیزی بهتر از آنچه که در ابتدا گفتم را بگویم. پس بهتر بود همه چیز را از بیخ و بن انکار کنم. گفتم: «این فقط یک سوال بود. یک سوال که میخواستم جوابش را بشنوم. نه چیزی دیگر! » با همان اطمینان پوزخندی زد و با آنکه معلوم بود دستهایش کمی می‌لرزد، گفت: « مثل این است که من از تو بپرسم: اگر الان هوا را استنشاق کنم تو چه می کنی!»  دوباره خودم را باختم. این بار از تسلط اش بیشتر از همیشه متنفر شدم. اما همزمان از قدرت و نفوذی که در من داشت لذت می بردم.  در سکوت به راه رفتن ادامه دادیم که در انتهای یک کوچه‌ی تنگ و نسبتاً متروک  قدمهایش را  تندتر و بلندتر برداشت و ناگهان جلوی دروازه‌ی چوبیِ سفید و بزرگی ایستاد. ایستادنش طوری بود که انگار میخواست راه را به ورود من ببندد. اما من حتی نمی دانستم پشت آن دروازه‌ی سفید  چه خبر است و هرگز قصد وارد شدن به آن را نداشتم. سرش را بالاتر گرفت و من دو قطره اشک را در کناره‌های آن دو چشمِ درشتِ سیاه دیدم که زیر نورِ نارنجی غروب می لرزیدند بی آنکه فرو بریزند. لبهایش هم می لرزید اما با صدایی واضح و رسا و در نهایت آهستگی، شمرده شمرده گفت:« انسان آشفته همچون شهر بی حصار ناآمن است.» سرش را پایین انداخت و ادامه داد: «تو بسیار آشفته‌ای و من نمیتوانستم از رنجی که می بری به ساده‌گی گذر کنم چون میشناسم اش.» دوباره سرش را بالاتر گرفت و مستقیم به چشمهایم خیره شد و با همان لحن قاطع گفت:« فکر میکردم وقتش رسیده بود که به اینجا بیایی. اما تو بسیار آشفته‌ای. اگر توانستی از راهی که با هم آمده‌ایم به تنهایی برگرد و تا به مقصدت می‌رسی هرگز به پشت سرت نگاه نکن. اما تو پُر از تشویشی. آنقدر به خودت خیره‌ای که راهت را گم می کنی!  تو همیشه منتظر چیز بزرگتری هستی و من اگر بیشتر از این با تو بمانم فقط رنج انتظارت را تسکین میدهم. پس برگرد.» روی اش را کامل از من برگرداند و به انتهای کوچه خیره شد. « از این به بعد من تکه‌ای از روحم را در تو جا میگذارم و تو هرگز نمی توانی آن تکه را نادیده بگیری! »

بدون هیچ تردیدی پیشنهادش را پذیرفتم و تلاش کردم دقیقاً از همان مسیر به سمت هتل برگردم. اما انگار در این فاصله‌ی  کوتاه همه چیز به هم ریخته بود و من بخاطر نمی آوردم که دقیقاً از کدام کوچه‍‌ها عبور کرده بودیم. بالاخره وقتی به لابیِ هتل رسیدم چند ساعتی از شب گذشته بود و زینب خانوم با پسرش منتظر تاکسی بودند که به آن طرف مرز بروند و بیمارها و لباس‌های بیشتری برای فروش بیاورند. همدیگر را نگاه کردیم و هیچ چیز نگفتیم.

اتاقم خالی تر و بی روح تر از همیشه بود و هیچ بهانه‌ای برای بیدارماندن نداشتم. می خواستم خودم را قانع کنم  آن دخترِآشور یک روانیِ لاف زن بوده که با این حرکات عجیب و رمزآلود، خودش را راضی نگه می دارد. اما نفوذ و سلطه‌اش بسیار بیشتر از آن بود که بتوانم با این استدلال‌های خام و کین‌توزانه او را از حافظه‌ ام پاک کنم. هر‌چه بود او حق داشت و من آنقدر غرق در تأثرات خودم بودم که هرگز نتوانستم آن مسیر نه چندان طولانی و حتی سرراست را به درستی بازگردم.

حالا که همه ماجرا را گفتم باید دوباره این جملات را تکرار کنم که بدانید میخواستم از چه حرف بزنم:

من در جاده‌های زیادی بوده‌ام و از مقصدهای بیشماری گذشته‌ام که در آنها  همقطارانم را برای آخرین بار در آغوش کشیده‌ام و دیگر هرگز بازنگشته‌ام. من صدها هزار فرسنگ از مسافت واقعیِ این جهان را پیموده‌ام و میلیونها فرسنگ را در رویاهایم لگدمال کرده‌ام. هزاران هزار فرسنگ لذت و رنج  و خروارها شکوه و شکست و قهقهه و ویرانی و تن آسایی و تباهی را تجربه کرده ام که اکنون خاطره‌هاشان ناخودآگاه در کاسه‌ی سرم می‌چرخند و مانند قمارِ چرخِ رولت هر بار توپ را بطور تصادفی بر روی نقطه‌ای نگه میدارد. سپس چهره‌ها ظاهر میشوند، چهره‌هایی که به زحمت نامشان را به یاد می‌آورم اما زنده‌تر از خورشید با لبخندهای واقعی به خوابها و رویاهایم می‌آیند و من را به قطعه‌ای که مدتهاست گم اش کرده‌ام و حتی به زحمت میتوانم در حافظه‌ام پیدایش کنم، فرا می خوانند. صبح که از خلسه و رویا بیدار میشوم بی‌آنکه به آن تأثرات غریبِ آن اشباح تن بدهم دوباره زندگی را به جریان می اندازم که تسلیم نیروی  قدرتمندشان نشوم. با اینهمه نمی توانم از این پرسش آزار دهنده دست بکشم که:  چیست آنچه قدمهایم را به پیمودن فرامیخواند؟ چیست آنچه نمی‌دانم چیست اما وسوسه‌ام میکند که از چنگال آنچه پیموده‌ام فرار کنم و به سوی اش بشتابم؟ آخر من غیر از مرگ هیچ چیز بهتری را در این حرکت نیافته ام. اما چیست آنچه که اشتیاق به مرگ را اینگونه مطمئن استهزا می‌کند و تنها با اندکی چشم بر هم گذاشتن تمام این زخم‌های دردناک و آزارِ استخوان‌های شکسته‌ی جان را تسکین می‌دهد؟ حالا دیگر برای‌ام چندان روشن نیست که از هراس بیداری است که به خواب پناه میبرم یا از وحشت خواب‌ها و رویاهاست که بیدار می‌شوم. هر دو به یک اندازه واقعی و زنده هستند. آن دختر آشور با چشمهای درشت سیاه و گونه‌های استخوانی که در خواب‌هایم روی مجسمه‌ی ارمیای نبی خیره به من نشسته و سیگار دود میکند به اندازه‌ی  بقالِ محله که همیشه با دقتِ تمام دوبار قیمت خریدهایم را حساب میکند، واقعی است. من آن دختر را اکنون به خوبی به یاد می‌آورم و هر روز تکه‌های بیشتری از زمانی را که با هم گذرانده بودیم در این پازل معیوب می‌چینم.

داستانی از: «عاطفه رنگریز» از ساختمان بیرون زدم و دستی به نشانه خداحافظی تکان دادم، راه میرفتم و میدانستم که چیزی متفاوت در کار است و امروز راه رفتنم شبیه به هیچ کدام از رفتن‌هایم نیست. دیدم که نفسِ زمان بند آمده و به خِس‌خِس افتاده است، خس‌خسی که می‌کُشد! بله، زمان نتوانست با من بگذرد و جان داد... زمانی که همیشه بر فراز سرم با من می‌آمد، حالا دیگر مرده بود و من بودم که او را پشت سر می‌گذاشتم و حالا میتوانستم تا جایی که دلم بخواهد خیابان و حرکات را ببینم و به جای نگاه به عقب و دید زدنِ خط افق، فضای جدید را رصد کنم. حالا می‌توانستم نگاهم را از قدم‌هایم شروع کنم و بعد به نقاط آنسوی خیابان بکشانم. در این حال و هوا بود که چشم‌ام افتاد به آدمهایی که کنار دَکه از سرما هوو میکشیدند و با ژستی خاص و به نشانه تهدید دستانشان را صلیب کرده‌ بودند. من دیدم که زمانه‌ی بر فراز سرشان، چگونه نمیگذارد فاصله‌ها را ببینند، فاصله‌ی بین دستانِ یخ‌زده‌شان و قدم‌های رهروان را؛ و اما من می‌دیدم انفصال و فاصله را. اری شکمِ زمان پاره شده بود و لحظه متولد. به ورقه‌ای که در دستم بود نگاه کردم و با خود گفتم که اینها را چه کنم؟ ترسیدم! گذر دو فکر را دیدم؛ مطمئن بودم اگر زمان بود نمی‌گذاشت هر دو را با هم کشف کنم. فکر کردم یا کارِ آنهایی است که میخواهند با بهانه ورقه داشتن من را قلع و قمع کنند و یا آنهایی که میخواهند با ورقه من را از آنِ خودشان کنند و اما هر دو این برای من چه شوم بود، چه جذب باشد و چه دفع! خواستم از دست این دو گزینه‌ی همیشه موجودِ روی میز بگریزم که آن دو نفر را روی نیمکت دیدم، آنها چراغ قوه ایی گرفته بودند که چهره‌ی دوست و دشمن را بیابند، روی صورتم نور انداختند و با هم فریاد زدندکه: «بقیه کجان؟» «بقیه؟ نمیدانم!کدام بقیه؟» «همان‌ها، بله همان‌ها که روبه‌روی دکه ایستاده بودند، چیزی به تو ندادند؟» گفتم: «نمیدانم ورقه‌ای در دستم است که نمیدانم مال همان‌هایی هست که شما میگویید یا یک همان‌‌های دیگر» یکی شان ورقه را از لای دستم کشید، و من سریعاً گفتم «ورقه موردی داره، آیا؟» رویش را از من برگرداند و شروع کردند به پچ‌پچ کردن. و اما منی که گوش‌های تیزی داشتم، شنیدم که یکی‌شان گفت:« اینها را کیا دادن، به نظرت؟ دو فرضیه وجود داره یا بچه های خودمان که اطلاعات‌مان بره بالا؟ یا آنهایی که میخواهند همین‌ها را اجرا کنند؟» من سرم را تکان دادم گفتم:« خب دیگر وقت رفتن من است، خدمت آقایان باید عرض کنم این ورقه را من باز نکردم و هر چه که باشد به من ربطی ندارد؟ یکی از آنها گویی که چیزی در مغزش جرقه خورده باشد، گفت:« وایستا ببینم از کجا معلوم که ورقه را تو از همان‌ها گرفته باشی؟! شاید خودت از همان‌هایی هستی که ورقه پخش میکنی و این آخرین ورقه است؟» گفتم:« نه آقا! من از همان‌ها جدا شدم و دست تکان دادم و من مشغول دویدن بودم که زمان‌ام مرد و اینطور شد که شما/همان‌ها را دیدم.»آن یکی مردک، در حالیکه بی تاب شده بود گفت:« زمان‌ات مرده است؟» گفتم: « آری زمانم مرده است و الان لحظه است که با من است.» یکی از آنها با گیجی و منگی گفت: «زمان و لحظه؟ بگو ببینم مگر میشود ما در دو زمان باشیم ولی اینجا کنار نیمکت‌ها درباره‌ی ورقه حرف بزنیم؟ یعنی تو از کدام قرن به اینجا آمدی؟ هاها از قرن ششم آمده یا قرن بیست‌وچهارم؟ خانم عزیز دروغتان را برای فرار از اینکه بگویید از همان‌ها نیستید را باور نمیکنم؟ » گفتم :«حضرت آقا من نه از قرن دیگر آمدم و نه از مریخ؟ و نه از همان‌ها هستم و نه اهل ورقه و ورقه‌بازی و نه جذب و دفع. حضرت آقا من و شما در اینجا ایستادیم در همین سنگفرش‌های کنار درخت‌های کوتاه دود زده، کنار یک نیمکت ایستاده‌ایم. اما فرق من و شما این است که تو چراغ قوه را بدون حسی از فاصله، بدون حسی از انفصال و شکاف کنونی، در هوا بالا میبری و اما من؟ می‌دانی بر من در همین فاصله چه چیزها که نگذشته است؟ من بعد از آنکه تو چراغ قوه را بر صورتم تاباندی، حداقل بیست و یک حرکت در شما و چهار حرکت خفیف در خودم و یک حرکت خفیف‌تر در گلویم و دو حرکت ِ ریشه‌ی درخت‌ها و سه حرکت در پیاده‌روی روبه‌رو و شش حرکت از گربه‌ی آن سوی خیابان که در سیاهی میچرخید را دیده‌ام؛ همچنین من زایشگاه منتهی‌الیه چپ خیابان و تابلوی آن گوشه‌تر را اول دیده‌ام و بعد ساختمان پنج طبقه‌ایی که نورهایشان بر سیاهی خیابان خوابیده اند را. اما شما در این فاصله فقط و فقط ورقه من را دیده‌اید و دو گزینه‌ی همیشگی. تعجب‌تان به هم به‌خاطر ندیدنِ سومین گزینه است، چون شما تنها دو گزینه را خوانده‌اید که جزو بدیهیات است، حالا چه میگویید؟» آن دو که هم گیج شده بودند و هم به حرکت دست‌هایشان نگاه میکردند که تکان‌هایشان را بسنجند مات و مبهوت نگاهم کردند. و من می‌دیدم که انگشت شصت یکی‌شان کمی میلرزید و کمی بعد که خودش را جمع کرد، گفت: «خب خانم بگویید ببینم، این وقت شب که زمان تنهایتان گذاشته و ادعامیکنید با ما، هم زمان نیستید چه گزینه سومی را می‌بینید که شما میتوانید ببینید و ما نه؟!» گفتم:«خب راستش من که داشتم از زمان و زمانه می‌گریختم، آنهایی را دیدم که کنار دکه یه لنگ دو لنگ میکردند و می‌دیدم که بین من و آنها تفاوت است. در همین حال و هوا ذهنم جرقه‌ای زد که سناریویی برای ورقه بچینم که این ورقه را چه کسی به من داده است و برای چه؟ داشتم فرض های ممکن را می‌سنجیدم که ناگهان دو فرض به ذهنم رسید. فرض جذب و دفع! اما اگر راستش را بگویم سه فرضیه بود که به ذهنم رسید و سومین به دسته‌ای دیگری از همان‌ها میرسید که در ضلع غربی پارک، روی نیمکتی نشسته‌اند، دو آقایی که یکی با کت کِرم رنگ با شالی دور گردن، و دیگری آقایی که چراغ قوّه‌ای را بالا و پایین می‌برد. می‌دانید آقایان من داشتم به حرفهای آنها فکر می‌کردم که شب تا صبح سر این نیمکت ها کشیک می‌دهند تا وقتِ بالا بردن چراغ قوّه برسد، چراغ قوه‌ی بازجویی از هر مورد مشکوک!» بازجوها، هاج و واج نگاهم می‌کردند و دهانشان نیمه‌باز ماند بود، تا جایی که یک مگس در این فاصله فرصت داشت، دوری در دهان آنها بزند و بیرون بجهد. بالاخره یکی‌شان که به خودش آمده بود گفت:« تو حیله گر بزرگی هستی، من نقشه‌ی تو را خواندم!» گفتم:«چطور مگر؟» گفت:«خانم باید به شما بگویم که تو دروغ میگویی، تو فرض سوم را قبل از دیدن ما ندیده بودی و فقط از ترسِ چراغ‌قوّه آنها را ساختی که بتوانی از جرمِ نگهداری ورقه فرار کنی!» گفتم:« آقایان من نمی‌توانم هم همان‌ها را بسازم و هم از آنها ورقه بگیرم، چون همان‌ها زمان بر گِرد سرشان میچرخد و من زمانم مرده است! باور کنید من همان‌ها را با وجود لحظه و نگریستن به آنها ساخته‌ام و آنها نمی‌توانند در این فاصله که من آنها را ساخته ام به من ورقه بدهند.» میدانم که بی گُدار به آب زده‌ام و همان جذب و دفعی را ساختم که وجودشان همیشه مایه دردسر بوده، ولی باور کنید برای اینکه دچار داستان تراژیک نشوم به محضِ ساختن آنها شما را نیز ساخته‌ام و شما نمی‌توانید هم در فرض سوّمی که ساختم حضور داشته باشید و هم به خاطر ساختن فرض‌های یک و دوی‌ام مرا مجازات کنید، همان‌طور که خود این ورقه ها اساساً جعلی است!» آقایان روی نیمکت جابه‌جا شدند و گویا توافق کرده بودند که فکری بکنند و تصمیم نهایی را بگیرند، در همین هنگام بود که همان‌ها آمدند و البته ما سه نفر هیچ کدام نمی‌دانستیم که کدامیک از آنها به فرض اول و کدامیک به فرض دوم مرتبط بودند، تا اینکه یکی از آقایان بلند شد و گفت:« خب اگر راست میگویی که تو ما را در فرض سوم‌ات ساختی بیا فرض چهارمی بساز که ما نیز در آن باشیم!» از هوشمندی این چراغ‌قوه به‌دستِ بازجو، تکانی خوردم ولی فوراً گفتم:«خب آقایان من باید به شما بگویم که فرض چهارم من این بود که از ساختمان بیرون زدم و دستی به نشانه‌ی خداحافظی تکان دادم، راه میرفتم و میدانستم که چیزی متفاوت در کار است و امروز راه رفتنم شبیه به هیچ کدام از رفتن‌هایم نیست. دیدم که نفسِِ زمان بند آمده و به خِس‌خِس افتاده است، خس‌خِسی که می‌کُشد! بله، زمان نتوانست با من بگذرد و جان داد... زمانی که همیشه بر فراز سرم با من می‌آمد، حالا دیگر مرده بود و من بودم که او را پشت سر می‌گذاشتم و حالا میتوانستم تا جایی که دلم بخواهد خیابان و حرکات را ببینم و به جای نگاه به عقب و دید زدنِ خط افق، فضای جدید را رصد کنم. حالا می‌توانستم نگاهم را از قدم‌هایم شروع کنم و بعد به نقاط آنسوی خیابان بکشانم. در این حال و هوا بود که چشم‌ام افتاد به آدمهایی که کنار دَکه از سرما هوو میکشیدند و با ژستی خاص و به نشانه‌ی تهدید دستانشان را صلیب کرده بودند. من دیدم که زمانه‌ی بر فراز سرشان، چگونه نمیگذارد فاصله‌ها را ببینند، فاصله‌ی بین دستانِ یخ‌زده‌شان و قدم‌های رهروان را؛ و اما من می‌دیدم انفصال و فاصله را. اری شکمِ زمان پاره شده بود و لحظه متولد. به ورقه که در دستم بود نگاه کردم و با خود گفتم که اینها را چه کنم؟ ترسیدم! گذر دو فکر را دیدم؛ مطمئن بودم اگر زمان بود نمیگذاشت هر دو را با هم کشف کنم.» یکی از آقایان نعره زد که:« خانم تو ما را دست انداخته‌ایی؟ و میدانی که دست انداختن در این منطقه چه جرمی دارد؟ می‌دانستی که روز سوم هر هفته، ما کسانی را که بر صورتشان چراغ‌قوه انداختیم و از خطوط چهره‌شان فهمیدیدم که او در دستانش ورقه‌ایی دارد و از همان‌هاست را به مرکز معرفی می‌کنیم تا بتوانیم اطلاعات‌مان را از همان‌ها کامل بسازیم و میدانستی که چه‌ها منتظر توست؟ تو اولین ورقه بدست پررو و زبان دراز هستی!» گفتم:« بازجویان بدبخت، شما حتی نمی‌خواهید یک بار بازجو نباشید و فرض‌های دیگر را ببینید؟ شما همیشه همه چیز را با همان‌ها میبینید، نگاه کنید من چگونه دویده‌ام و زمان را جا گذاشته‌ام؟ ببینید چطور همان‌ها را پس میزنم؟ همان ها که چه جذب باشند و چه دفع. فقط به فکر یک چیز هستند، فقط به فکر منافع گله‌ایی‌شان و عقاید فسیل‌شان. همان‌های که قصد دارند برای رسیدن به منافع‌شان، هر روز خوراکی با کلمات، برای دستنبد زدن به ما فراهم آورند! همان‌هایی که شما را در نقش بازجو و هراساندن رهروانی که میدوند گماشتند! آیا وقت آن نیست که بر تمام این خزعبلات بشورید و به جای اینکه فکر کنید که کدام طرف از جبهه‌ی جذب یا دفع ورقه را در دست من گذاشته، به جای اینکه گماشتگان همان‌ها باشید بهتر نیست که فکر کنید که سر و ته کرباس یکی است و از گناه اوراقِ توطئه‌ی همان‌هایی که در دست رهروانی که زمان را به عقب میرانند و شروع میکنند به قدم زدن دست بردارید؟ آیا هیچ وقت گمان بردید که تا به حال این اوراق پیچیده شده از بالا، چه رهروان را حلق آویز کرده است؟» بازجوها با چراغ قوه شان بلند شدند و چهره‌ی خشمگین شان را دیدم که دندان قروچه میکردند. گفتند:«خانوم محترم! اینجا خیابانی است متعلق به همان‌ها که در آن قدم برمی‌دارید، خیابانی که همان‌ها برایتان ساخته‌اند و همان‌ها متهم‌تان کردند که این ورقه را بدست بگیرید. می‌دانید که همان‌های اصلی در مرکز، همان جذب و دفع را برایت ساخته‌اند که بتوانند تو را به اینجا بکشانند که ما تحویل‌تان دهیم به مرکز. میدانستید خانم که ادعای چهار فرض ساخته و پرداخته شما و حتی این ورقه‌ها و حتی این سوال که چرا ورقه در دستان شماست، توسط مرکز ساخته شده است؟ چون مرکز تشخیص داده است که شما مجرم‌اید! در چند هفته‌ی گذشته با استراتژی‌های هوشمندانه شما را به ساختمان آنجا کشیده و ورقه ایی را روی یکی از میزها که در آن چای نوشیدید قرار دادند و شما که سخت مشغول نوشتن اتفاقات بوده‌اید کاغذ خودتان و ورقه را با هم برمی‌دارید و مرکز که دو فرض اول را پیشتر ساخته بود حیله اش می‌گیرد و شما به دو فرض اول فکر می‌کنید تا اینکه به ما می‌رسید و از روی ترس‌تان سعی می‌کنید که حیله‌ی زمان و لحظه را بسازید، اما کور خوانده‌اید چون که ساختن فرض سوم و چهارم ایده‌ی مرکز بود که وقتی ترس‌تان برانگیخته شد، بگویید. به بازجوی دیگر نگاه کرد و گفت: «مگر نه؟» آن یکی در حالیکه سرفه‌ایی مختصر میکند، می‌گوید‌: «بله! مرکز همیشه درباره کسانی که می‌دوند و در دستشان اوراقی دارند به ما گفته است که آنها سعی می‌کنند از دو فرض حرف بزنند، دو فرضی که کار خودمان است و این نشانه‌ی جرم کسی است که ما تحت تعقیبش قرار دادیم و با ورقه در دست او را به سوی شما رانده‌ایم. مرکز با صدای بلندی که در همه جا می‌پیچد، همیشه اعلام می‌کند که سه چیز را فراموش نکنید: کسی که در شب با ورقه در دست می‌دود، همیشه مجرم است، و دوم آنکه که مجرم همیشه خیال آفرین است و پس آنکه در بازجویی پیچیده گویی میکند، حتما مجرم است و تعقیب و گریز ما درست بوده است.» در حالیکه دیگر سرما به عمق استخوانم را رسیده بود، حس می‌کردم که چه قدر در میانه‌ی شب و سیاهی و خیابان و در مقابل این کله پوک‌های حرامزاده تنها مانده‌ام، نمی‌دانستم که چطور به آنها بفهمانم که موضوع مرتبط به مرکز نیست و لابد یکی از این فربه‌ترهای همان‌هاست که توانسته حیله‌ی مرکز را سوار کند تا شما بازجوها را تربیت کند و به جان کسانی بیاندازد که انفصال و فواصل را در می‌یابند... برای اینکه شکافتن زمان را جرم اعلام کند!» و با خود فکردم که این‌ها دیگر از چه قماشی هستند که بداهه‌نوازی‌ام را به سرعت علیه خودم بازسازی می‌کنند. در همین حین دست بازجو‌ی چراغ قوه به دست تکان خورد و چراغ قوه به صورتِ بغل دستی‌اش تابید، داد زد:« تو که بازجو نیستی؟» حالا دیگر چهره‌ی بازجوی که نور بر آن تابیده بود را می‌دیدم، و می دیدم که چگونه پره‌ی گوش‌هایش تکان میخورد و صورتش رنگ باخته است، اما در آنی خودش را جمع کرد و گفت:« بازجوی عزیز ما با هم همکار هستیم. همانطور که آن رهرو دونده در تاریکی گفت ما هر دو بازجوهای چراغ‌قوه‌ به‌دست هستیم!» در حالیکه آن یکی عرق روی پیشانی‌اش نشسته بود گفت:« مرتیکهی دروغ گو! مرکز گفته است که همیشه به بغل دستی‌تان مظنون باشید، تو از همان‌ها هستی که مرکز هشدارش را داده! همان‌های بزرگ! همان‌هایی که توطئه‌ی جذب و دفع ما را فهمیده‌اند و دشمنِ بزرگ هستند!» من که فهمیدم بازجوی چراغ‌قوه به‌دست به خاطر توهم توطئه‌ی مرکز، در دامِ خیالِ من افتاده، آنها را به حالِ خودشان گذاشتم و شروع کردم به دویدن و در حالیکه سیاهی ها و سوز سرما را پشت سر می‌گذاشتم فهمیدم که اوراقِ مشکوک هنوز در دستان من است و فرض وجود همان‌ها و بازجوها و ایده‌ی مرکز و توهم توطئه‌اش خودِ واقعیت بودند، خود واقعیتِ مکان و زمانی، و اما باز که به اوراق نگاه کردم یادم آمد که فرض حرکت دست بازجو و تغییر زاویه‌ی نور بر چهره‌ی دیگر همان خیالِ محضِ من بودند که از بازجوها نجاتم دادند! چیزی عجیب در من لرزیدن گرفت! اوراق را گشودم و دیدم که هنوز کلمه‌ها بر آن خون نریخته‌اند و سفیدِ سفید است و به خاطر همین اوراقِ نانوشته، از ساختمان بیرون زدم و دستی به نشانه‌ی خداحافظی تکان دادم. راه میرفتم و میدانستم که چیزی متفاوت در کار است و امروز راه رفتنم شبیه به هیچ کدام از رفتن‌هایم نیست. دیدم که نفسِ زمان بند آمده و به خِس‌خِس افتاده است، خس‌خسی که می‌کُشد! بله، زمان نتوانست با من بگذرد و جان داد... زمانی که همیشه بر فراز سرم با من می‌آمد، حالا دیگر مرده بود و من بودم که او را پشت سر می‌گذاشتم و حالا میتوانستم تا جایی که دلم بخواهد خیابان و حرکات را ببینم و به جای نگاه به عقب و دید زدنِ خط افق، فضای جدید را رصد کنم. حالا می‌توانستم نگاهم را از قدم‌هایم شروع کنم و بعد به نقاط آنسوی خیابان بکشانم. در این حال و هوا بود که چشم‌ام افتاد به آدمهایی که کنار دَکه از سرما هوو میکشیدند و با ژستی خاص و به نشانه تهدید دستانشان را صلیب کرده بودند. من دیدم که زمانه‌ی بر فراز سرشان، چگونه نمیگذارد فاصله ها را ببینند، فاصله بین دستانِ یخ‌زده‌شان و قدم‌های رهروان را؛ و اما من می‌دیدم انفصال و فاصله را. . بله، زمان پاره شده بود، لحظه متولد. به ورقی که در دستم بود نگاه کردم و فکر کردم این اوراق سفید را برای همیشه به درونم بکشانم تا از جذب و دفع و مرکز و بازجوهای چراغ‌قوه به‌دست مصون بمانم. به سرعت شروع کردم به نشخوارِ اندیشه هایم و گام زدن در خیابانی که مدام نو میشد و حرکت‌های بیشمار، هر لحظه در آن زاده می‌شد.... و همانطور که راه میرفتم، فریاد زدم: «نان». فریاد زدم:«کار». فریاد زدم: «آزادی».

بر فرازِ "زاگرُس" ایستاده بود با سه چهره بر بالای گردن یکی به مغرب به تماشای شکوه ِ اندامِ  "هلن" یکی به مشرق به تماشای عزای خونینِ بردگان سومی به آسمان. : و دانستم فردا کشته خواهد شد. بار دیگر در کرانه‌های خزر یافتم‌اش در میانِ شیهه‌ی ابرها و ضجه‌ی دریا قلب‌اش از گلوی‌اش نمایان بود و ژرفای چشمهایش به سلولی در "قصر" می‌رسید انگار به تازگی از صلیب‌اش پایین آمده بود که از چاله‌ی دهانش؛ کلمات همچون اسب‌های رمیده سُم بر شن‌های کرانه می‌کوفتند: «من فرزندِ هاویه‌ام آتش را تعلیم می‌دهم که از فرزندانش بترسد به تاریکی می‌آموزم که کورسوی ستاره‌ی دوردست‌ام را نمایان کند به یادِ طوفان ‌می‌آورم که موهایم را برقصاند و لایزال به جایِ سنگِ قبرم می‌ایستم.» : و دانستم فردا دوباره کشته خواهد شد. در جنینِ قیلوله‌ی مُخدر به رویایم آمد هنوز از ردِ چاکِ زخمِ تازیانه‌‌ بر شانه‌هایش خیابان‎هایِ خالیِ " امیرآباد" پیدا بود و چشم‌هایم را به تنگی می‌زد برقِ دندانهایش که از نفرینی فروخورده، ترَک خورده بود. از سوراخِ کوچکی که قلب اش را شکافته بود چهره‌ی عبوسِ زن‌هایی را می‌دیدم که در کتیبه‌ای باستانی دنبالِ نام‌ِشان می‌گشتند و در آینه‌های قدیمی در پیِ سعادتِ  از کف رفته‌شان بودند. در گونه های برافروخته‌اش خونِ من جاری بود و سراسرِ یک عُمر بر پیشانی‌هایمان تقدیری یونانی رقم می خورد: من نشسته بودم و او می‌رقصید من خوابیده بودم و او می‌نواخت من ترسیده بودم و او می‌جنگید من گریخته بودم و او می‌ایستاد. اما این بار سر بر شانه‌ام گذاشت و در گریه‌اش هزار هزار ابلیس می خندید. : پس دانستم که فردا دوباره و دوباره کشته خواهد شد. همچنان با سه چهره بر بالای گردن و سه دهان بر متنِ گوشت و صدها چشم که انگار جهان را می‌بلعید در اعماقِ درّه‌ی "خرند" تن برهنه‌اش را به رود سپرده بود تا زخم‌های "دجله" را بشوید. برخاست و دیگر نه زن بود و نه مرد برخاست و آن ستاره کوچک را دیدم که بر قلب‌اش دوخته بود. برخاست و آنچه می‌خواند هم دعا بود، هم ترانه، هم  فریاد: «کجاست"جلجتا" تا فاتح اش شوم؟ کجاست "ایتاکا" تا تمامِ دریاهای زمین را شاهراهش کنم؟ کجاست "موریه" تا "اسحاق" را بازگردانم؟ کجاست  "اسپارتا ...» : و من دانستم که فردا دوباره و دوباره و دوباره کشته خواهد شد. اکنون سایه‌اش را می بینم که در میانِ اشباحِ سرگردانِ خیابان‌هایی که هرگز ندیده‌ام تفنگ‌اش را وانهاده دندان‌های ترک خورده‌اش را در چشم‌های "قابیل" فرو بُرده و با تمامِ دهانهایش نعره می زند: « بیا! دستم را بگشا با یکی تبر در مُشت‌ام بوسه‌ای است که از خودم ربوده‌ام پس دستم را بگشا با یکی گلوله من از حقارتِ تو ترانه‌ای خواهم ساخت برای تسلای رجیمان. کیست که از بر نخواند سرود رهایی را؟ بیا! دهان‌ام را بگشا با یکی پُتک آنچه می‌شنوی صدای توست آنچه در گلوی‌ام به جا می‌ماند فریادی است برای مردگان پس دهان‌ام را بگشا با یکی خنجر من از وحشتِ تو شمایلی خواهم ساخت برای نیامده‌گان کیست که به خاطر نیاورد چهره‌ی اهریمن را؟» : و من دانستم که دیگر هیچگاه نخواهد مُرد.

ای سرزمین ِ من! آن زمان که دیدمت آنگونه که شاعران و آوازخوان‌ها گفتند زیبا نبودی! چشمهای سُرخ‌ات که به آسمان خیره بود و پوستِ شکافته‌ات که دانه‌های برف را می‌بلعید مرا ترساند و از تو گریختم. در بیابان‌های لَم‌یزرع به دنبالِ مردانِ ناخُرسند‌ت رفتم آنها که در هم شکسته و تلخ از گردنه‌ها پایین می‌آمدند و جز سرودی یا خاطره‌ای حتی تکّه نانی به لب نداشتند اما بی‌دلیل بر طبل می‌نواختند تا یکی برقصد. در جُلگه‌های بی نام و نشان، سالها پیش یکی از فرزندانت از کاروان جامانده بود و تا دمِ مرگ از وحشتِ تنهایی درختِ یلوطی را چنان در آغوش کشیده بود که انگار؛ مادری جسمِ نیم جانِ فرزند دلیرش را. من استخوانهایش را دیدم. اما درخت همچنان در باد میرقصید. در جاده های گِل آلودت آنگاه که لشکرِ بیهموت* اسیران را می آوردند من هم آنجا بودم،  پشتِ لاشه سنگی میدیدم که از مرگ ترسیده اند اما تو چشم‌ات را بسته بودی! بر بالایِ یکی قُله آن قُله که مُشرف به شهر بود باکره ای که زخمهایِ آن داغِ ننگ بر گونه‌های کبودش جیغ می‌کشید خودش را از صخره آویخته بود. و شاعرانت از جَلای صخره‌ها می‌سرودند. بر کفِ خیابان آنجا که عکسِ ماه در خونِ تازه افتاده بود هر پدر لاشه‌ی فرزندش را انکار کرد هر مادر به مویه‌ای در پستوها دوید و بارانِ نابه‌هنگامِ آسمانت اشاره‌ی شاهدان را شُست. ای سرزمین من تو هیچگاه زیبا نبودی! و با هر آیه­‌یِ سیاحانِ بی آبرو، پاک‌ترین فرزندان‌ات را قربانی کردی قلب ِ تو گورستانِ پیامبرانی است که با لباس‌هایشان در گور خوابیده‌اند. آن روزها که می‌گریختم در نیمه‌شبهایِ خیابانی متروک دخترکی که از شرم برآمدگیِ کوچکِ سینه‌هایش را با موهای بُلندِ بُلندش پوشانده بود به آوازی در گوشم می‌خواند: "دو پیرمرد و یک زن دیوانه در آن خانه نشسته‌اند آنها گرسنه‌اند آنها عُمری است که گرسنه مانده‌اند و با چشم‌هایشان از من نان می‌خواهند. چگونه می‌توانی بگریزی؟ به من بیاموز چگونه می‌توان گریخت؟" و دست‌هایش آن خانه‌ی نفرینی را نشان میداد ... و من همچنان می‌گریختم. وقتی از شانه‌ی یخ زده‌ی کوهستان‌هایت پایین آمدم سرودِ برهم خوردنِ دندانِ بارکش‌هایی را شنیدم که دیگر جسم آدمی نداشتند و همچون کاروانِ قاطران، نعل به پا بسته بودند و یک‌صدا می‌خواندند: "شهر را به بیهموت بخشیدیم او رستگارمان می‌کند اگر  شُکرگُذار باشیم او به فرزندان‌مان غذا می‌دهد اگر سربه زیر باشیم او همسران‌مان را رُسوا می کند اگر بی آبرو باشند اما تو چگونه می تواتی بگریزی؟ به ما بیاموز چگونه می توان گریخت؟" و با سرهایشان مزرعه‌ای در دوردست را نشان می‌دادند که سرما جوانه‌هایش را سوزانده بود. ... و من همچنان می‌گریختم. ای سرزمین من! از دوردست‌ها دوباره سر به سوی‌ات برگرداندم تا در آغوشم کشی و نگذاری بگریزم اما دوباره دیدمت که چشم‌های سُرخ‌ات خیره به آسمان بود و پوستِ شکافته ات دانه‌های برف را می‌بلعید. و لبهای جنون زده‌ات در گوشم می‌خواند: "ای نام فراموش گشته ای رنج بی اثر کدام از ما در آغوش آن دیگری است؟ نگاه کن آن لکه‌ی نور که بر مزرعه‌های سوخته  افتاده چه شکیبایی ِ پیامبرگونه‌ای دارد! و آن مردِ بی پروا چگونه در پیراهنش آرام نشسته است! نگاه کُن شهر را چه فراموشکار و سودازده در ترانه‌های عامیانه می‌خرامد و دخترانِ خودخواه را می رقصاند. ای نام فراموش گشته ای رنج بی اثر ! رویت را برنگردان و نگاه کن این سرزمینِ توست!" ... و من همچنان می گریختم. اکنون: چَشمم از دهانم آشکارتر است و روحم انگار در روده‌های روز از عفونتی مُهلک، تب کرده است. اکنون : در برابر هیچ ایستاده‌ام و به تبهکاریِ این قلبِ نافرمان آگاهم به این اهریمنِ بیمار، که بر گلویم نشسته و همچون داوری سنگدل پنجه در رازهایم فرو می کند. اکنون: خسته‌ام مهتاب بر پرده‌ی پلکهایم سنگینی می‌کند و کاردِ اندیشه در زخمهای کُهنه است. آیا می‌شود دوباره آوازخوان بر گردنه‌های کوه راه بپیمایم و قلبم را با رویایی خوش به جوش آورم؟ اکنون: نه ؛ من دیگر باکره نیستم و رازِ چیزها را می‌دانم آنجا که دلاوران به انتقام بالا می‌روند من پایین می‌آیم و آنجا که میهمانان سکونت می‌کنند من بیرون می‌زنم. پس تقدیر انسان بی سرزمین چنین است که به سختی در پوست ِ چهره‌اش زنده بماند. *بیهموت: : اشاره به نام هیولایی است در عهد عتیق، که توماس هابز در کتابی با همین عنوان، آن را همچون روندی سیاسی یا شکلی از  حکمرانی به مثابه " بازگشت به وضع طبیعی و عودت ددمنشی و جنگ همه بر ضد همه "به کار بسته است.

بۆ هاوڕێم: حەمە قادر

ئەى نیشتمانی من! ئەوکاتەى تۆم بینی بەوجۆرەى شاعیران و سترانبێژان دەیانگوت جوان نەبوویت! چاوە سوورەکانت کە نووقابوو بە ئاسماندا و پێستى قڵشاوت کە پروشەبەفرەکانی هەڵدەلووشی ترساندمى و لێت هەڵهاتم. لە سەحرا قاقڕەکانتدا دواى پیاوە دڵتەنگەکانت کەوتم ئەوانەى تێکشکاو و خەمگین لە دامێنەکانەوە دادەبەزین و جگە لە سرودێک یان یادێک وردەنانێکیشان لە سەرلێو نەبوو بەڵام بێهوودە تەپڵەکانیان دەکوتا تا کەسێک سەما بکا… لە زەلکاوە ونەکان، ساڵانێک پێشتر یەکێک لە ڕۆڵەکانت لە کاروانەکە جێمابوو و لە ترسی تەنیایی تا سەرەمەرگ داربەڕوویەکى وەها بەخۆیەوە گوشیبوو وەک ئەوەى دایکێک لەشى نیوەگیانى ڕۆڵە قارەمانەکەی من ئێسقانەکانیم بینى بەڵام دارەکە هەر بەدەم باوە سەماى دەکرد لە جادە قوڕاویەکانتدا ئەوکاتەی کە سوپاى بۆهیمۆس دیلەکانیان ڕاپێچ دەکرد من لەوێ بووم، لە پاش تاشەبەردێک دەمبینى لە مەرگ ترساون بەڵام تۆ چاوت داخستبوو! لەسەر ئەو لوتکە ئەو لوتکەی کە دەیڕوانى بەسەر شاردا پاکیزەیەک کە لەسەر ڕوومەتى برینى نەنگییەک دەیقیژاند خۆى بە تاشەبەردێکەوە هەڵواسیبوو بەڵام شاعیرەکانت شکۆى بەردەکەیان دەهۆنییەوە لەسەر جادەکان لەوێ کە وێنەی مانگ کەوتبوە نێو خوێنى گەرمەوە هەموو باوکێک حاشاى لە تەرمى ڕۆڵەکەى دەکرد هەموو دایکێک بە قیژەوە ڕایکردە پەناوپەسێوەکان و بارانى ناوەختى ئاسمانەکەت ئاماژەى شایەتحاڵەکانى شۆردەوە ئەى نیشتمانى من تۆ هەرگیز جوان نەبوویت! و بە هەر ئایەتێکى گەڕیدە بێشەرمەکانت پاکترین ڕۆڵەکانت کردە قوربانى دڵت گۆڕستانى ئەو پێغەمبەرانەیە کە بە جلەوە لە گۆڕەکانیاندا خەوتوون. ئەو ڕۆژانەى هەڵدەهاتم لە نیوەشەوانى جادەیەکى چۆڵ کچۆڵەیەک کە لە شەرما مەمکى تازە هەڵتۆقیوى بە پرچى شؤڕەوەبووى دەشاردەوە بە ئاوازێک لە گوێمدا دەیچرپاند: دوو پیاوى پیر و ژنێکى شێت لەو ماڵە چاوەڕوانن ئەوان برسییانە ئەوان تەمەنێکە برسییانە و بە چاوەکانیان داواى نانم لێ دەکەن چۆن دەتوانی هەڵبێی؟ فێرم بکە هەڵهاتن چۆن دەبێ؟ و بەدەستەکانى ئەو ماڵە شوومەى نیشان دەدام و منیش هەر هەڵدهاتم. ئەوکاتەى بەلاشانى شەختەی کوێستانەکانتا دەهاتمەخوار سرودى جیڕەجیڕى ددانی ئەو کۆڵبەرانەم بیست کە چیتر جەستەى مرۆڤیان نەبوو و وەک کاروانى هێسترەکان ناڵیان بە قاچەوە بوو و یەکدەنگ دەیانوت: شارمان بە بۆهیمۆس بەخشى ئەو ڕزگارمان دەکا ئەگەر سوپاسگوزار بین ئەو مناڵەکانمان تێر دەکات ئەگەر سەرمان دانەوێنین ئەو ژنەکانمان ڕسوا دەکا ئەگەر بێ ئابڕوو بن بەڵام چۆن دەتوانین هەڵبێین؟ فێرمان بکە هەڵهاتن چۆنە؟ و بەسەر مەزرایەکیان نیشان دەدام کە گوڵەکانى سەرما بردبووی و منیش هەر هەڵدهاتم. ئەى نیشتمانى من! لە دوورەوە دیسان ئاوڕم بۆ دایتەوە تا باوەشم پیاکەیت و نەهێڵیت هەڵبێم بەڵام دیسان بینیم کە چاوە سورەکانت لە ئاسمان بڕیوە و پێستى قڵشاوت پروشەبەفرى هەڵدەلووشى و لێوە شێتۆکەکانت بە گوێمدا دەیچرپاند: ئەى ناولەیادکراو ئەى ئازاری زڕ کاممان لە باوەشى کامماندایە؟ سەیرکە ئەو پەڵە نوورە کە ڕژاوەتە سەر کێڵگە سووتاوەکان چەند پەیامبەرانە خۆڕاگرە و ئەو پیاوە بێباکە چۆن لە بەرگی خۆیدا هێمن دانیشتووە؟ بڕوانە شار چەند فەرامۆشکار و سەودازەدە لە گۆرانییە عامیانەکاندا دەشنێتەوە و کچانى خۆپەرست دەخاتە سەما ئەى ناولەیادکراو ئەى ئازارى زڕ ئاوڕ مەدەوە و تەماشا کە ئەمە نیشتمانى تۆیە ئەو نیشتمانەی کە لێی هەڵهاتووی! منیش هەر هەڵدەهاتم. ئەمێستا: چاوم لە زارم ئاشکراترە و ڕۆحم ئەڵەی لە ڕیخۆڵەکانى ڕۆژدا بە چڵکێکى وێرانکەر، تاى لێهاتووە. ئەمێستا: لەبەردەم هیچ وەستام و ئاگام لە تاوانى ئەم دڵە لاسارەشە لەو ئەهریمەنە نەخۆشەش، کە لەسەر قوڕگم دانیشتووە و وەک حاکمێکى دڵڕەق پەنجەى دەچەقێنێتە نهێنییەکانم. ئەمێستا: ماندووم قووراسایی مانگ نیشتۆتە سەر پێڵووەکانم و چەقۆى ئەندێشەش لە برینە کۆنەکاندایە. ئاخۆ دەکرێ دیسانەوە دەمبەگۆرانی بە لاملی چیاکاندا پیاسە بکەم و دڵیشم بە خەونێکى خۆش بخەمە قوڵپەقوڵپ؟ ئەمێستا: نا، ئیدى من پاکیزە نیم و نهێنى شتەکان دەزانم لەوێ کە قارەمانەکان بۆ تۆڵە هەڵدەگەڕێن من دێمە خوار و لەوێ کە میوانەکان مەنزڵ دەگرن من دێمە دەر. کەوابوو قەدەرى مرۆڤى بێ نیشتمان ئاوهایە کە بە سەختى لە پێستى ڕووخساریا زیندوو بێت.

[audio mp3="https://ashuob.com/content/images/wp-uploads/2017/11/Poem-Now-Jeremiah-Farsi.mp3"][/audio]

همچنان بر گلویم زخمی است نه آینه می‌بیندش نه چشمهای مُسلّح نه تو ای معشوق بی خبر! همچنان در سینه‌ام دعایی است نه آب یارای شنیدنش را دارد نه تارِ کم جانِ آفتابِ صبح گاه نه تو ای پروردگار بی‌خبر! من کناره‌ام کناره کناره یعنی وحشت در کُنج خانه‌ای اجاره‌ای کناره یعنی زمزمه‌ی چیزی در ظلمات جاده‌ای خلوت کناره یعنی شیون با تنها یک قطره اشک کناره یعنی نامی خط خورده در لیست کارخانه‌ای اکنون در شلواری زانو زده اشاره‌ی سرخ این قرن‌ام که با ناخن بر دیوار مستراحی شُعار رهایی را می‌نویسم. اکنون؛ در ژرفای تاریکِ خلوتگاه‌های نیمه‌شب با دو دستِ آویخته در جیب‌های خلوت در لابه‌لای استفراغ و قهقهه آن سرودِ قدیمی که بر لبِ شهیدان بود را می‌خوانم تا باور کنید همچنان انسانی باقی مانده که آواز می‌خواند همچنان انسانی باقی مانده که به رهایی ایمان دارد همچنان اندامهای مست و خسته‌اش یارای رقصیدن است از پلیس‌ها نمی‌ترسد، از گرسنگی نمی‌ترسد، از جیب‌های خالی‌اش نمی‌ترسد، در سوزِ سرمای سخت و استخوان شکن ِ زمستان‌ها ، جُثه لاغرش را با دویدن گرم می‌کند، یا از ترس آواره‌گی وطنش را در آغوش نمی‌گیرد. من فرزند زمین‌ام زمین آن گورستان‌های مخروبه‌ای که بر سنگِ قَبرهایش ردّی از نام هیچکس نیست زمین آن ماهیگیرهای خسته‌ای که آنقدر بختیار نبودند تا بر تخت بیمارستانی بمیرند زمین آن کودکانی که در پدرهایشان دنبال مرد والایی می‌گشتند اما سرانجام مقروضِ بازنده‌ای یافتند زمین آن جوان‌هایی که در خروش آهنگِ یک جشن از لباس‌های کهنه‌شان شرمگین اما به جای پنهان ماندن قلبشان را به جنون رقص بخشیدند زمین آن کولی‌هایی که در کفِ دستِ عابرانِ ترسیده دنبال خط گمشده‌ی رستگاری می‌گشتند اما نمی یافتند نمی یافتند نمی یابند. من فرزند زمین‌ام زمین آن تن فروشی که بر تاق پنجره‌ی اتاق تاریکش عکس قدیمی خانواده‌ای است که در آن دخترکی در آغوش پدرش به پرواز پرنده‌ای در اعماق آسمان چشم دوخته است اکنون دوباره نگاهم کن! می شناسی‌ام؟ منم ارمیای نبی! و همچنان بر گلویم زخمی است که نه آینه می‌بیندش نه چشمهای مُسلّح نه تو ای معشوق بی خبر! و همچنان در سینه ام دعایی است که نه آب یارای شنیدنش را دارد نه تار کم جان آفتاب صبح گاه نه تو ای پروردگار بی خبر!

Are they ashamed of their detestable conduct No, they have no shame at all they do not even know how to blush bible.Jeremiah. 6:15

[audio mp3="https://ashuob.com/content/images/wp-uploads/2017/11/Poem-Now-Jeremiah-Kurdish.mp3"][/audio]

هێشتا لە سەر گەرووم زامێکە نە ئاوێنە دەیبینێت نە چاوی پسپۆرەکان نە تۆ ئەی مەعشوقەی بێخەبەر! هێشتا لە سینگمدا دۆعایێکە نە ئاو دەبیسێت نە تیشکی ساوای بەرەبەیان نە تۆ ئەی پەروەردگاری بێدەنگ! من پەراوێزم پەڕاوێز پەراوێز یانی وەحشەت لە قوژبنی ماڵێکی کرێدا پەراوێز یانی زەمزەمەی شتێک لە دەیجووری قەراخ شارێکا پەراوێز یانی شیوەن بە تاکە دلۆپێ فرمێسک پەراوێز یانی ناوێکی نەنووسراو لە لیستی کارگەیەکدا ئێستاش لە پانتۆڵێکی سەر ئەژنۆ سواو ئاماژەی  سووری ئەم سەردەمەم کە بە نینۆک لە سەر دەرگای مستەراوەکان ئومێدی رزگاریتان بۆ ئەنووسم ئێستاش لە نوقمی تاریکی چۆڵەوانیەکانی نیوەشەو بە دوو دەستی  ئاوێزان لە دوو گیرافانی چۆلدا بە دەم هێڵنج و حیلکەوە گۆرانیە کۆنەکانی  سەر زاری شەهیدەکانتان بۆ ئەڵێمەوە تا بڕوا بکەن هێشتا کەسێک  ماوە کە گۆرانی بڵێت هێشتا کەسێک ماوە کە ئیمانی بە رزگاربوونە هێشتا لە جەستەی سەرخۆش و ماندوویدا ئەتوانێ سەما بکات هێشتا لە پۆلیسەکان ناترسێت، لە برسیەتی ناترسێت لە گیرفانە چۆڵەکانی ناترسێت لە سەرمای سەخت و ئێسقان شکێنی زستانەکانی غوربەتدا خۆی بە هەڵهاتن گەرم ئەکاتەوە یان لە ترسی ئاوارەیی باوەش بە وڵاتەکەیدا ناکات. من منداڵی زەویم زەوینی ئەو گۆڕستانە تەریکانەی کە لە سەر بەردی قەبرەکانی ناوی کەس نەنوسراوە زەوینی ئەو ماسیگرە تووڕانەی کە هێندە بەختیار نەبوون لە سەر تەختی نەخۆشخانەیەکدا بمرن زەوینی ئەو منداڵانەی کە لە باوکیاندا بە شوێن پیاوێکی مەزندا ئەگەڕان، بەڵام سەرئەنجام قومارچیەکی دۆڕاویان دۆزییەوە زەوینی ئەو گەنجانەی کە لە گەرمەی ئاهەنگی جەژنێکی نەتەوەییدا شەرم لە جلەکانیان دەکەن بەڵام لەباتی کشانەوە جەستەیان بە جنونی سەما ئەسپێرن زەوینی ئەو قەرەجانەی لە لپی دەستی رێبوارە ترساوەکاندا بە شوێن هێڵی ونبووی بەختەوەریدا دەگەرێن بەڵام نایدۆزنەوە نایدۆزنەوە نایدۆزنەوە. من منداڵی زەویم زەوینی ئەو لەشفرۆشانەی کە بە تاقی پەنجەرەی ژوورە تاریکەکانیانەوە وێنەی کۆنی بنەماڵەیەک هەلواسراوە کە تیایدا کچۆڵەیەک لە باوەشی باوکیدا سەیری باڵندەیەکی دوور لە قووڵایی ئاسماندا دەکات. ئێستا دووبارە سەیرم کە نامناسیتەوە؟! من ئەرمیای نەبیم! هێشتاش لە سەر گەرووم زامێکە نە ئاوێنە دەیبینێت نە چاوی پسپۆرەکان نە تۆ ئەی مەعشوقەی بێخەبەر! هێشتاش لە سینگمدا دۆعایێکە نە ئاو دەبیسێت نە تیشکی ساوای بەرەبەیان نە تۆ ئەی پەروەردگاری بێدەنگ!

Are they ashamed of their detestable conduct No, they have no shame at all they do not even know how to blush bible.Jeremiah. 6:14

قطعاتی در باب ترفندهای دوستی تفاوت و دوستی آنگاه که سیمای توده‌­وارِ جامعه، بیشتر از فردیت­‌های عمیق و استخوان­دار جلوه­‌گری می‌­کند باید با قلبی آکنده از نومیدی و چشم­هایی که به آخرین تارهای غروبِ خورشید خیره مانده است، با خودمان بگوییم: اینجا می­تواند دوستی وجود داشته باشد، اما جمع دوستان تنها فریب و دلخوشی است.  آنگاه که توده­‌ها؛ بی‌­امان نوزادانِ یکرنگ و هم‌­شکل و یکدست می‌­زایند، چگونه می­شود گروهی از آدمها را دور هم گرد آورد تا بشود با نام " دوستان" خطابشان کرد؟  "جمعِ‌ ­دوستان" مکانی برای تضاربِ تفاوت­هاست و بر این اساس ساده‌لوحی است اگر صرفاً سلیقه‌­های بویایی و چشایی یا ذائقه‌­های عمدتاً غریزی یا آن­‌د‌سته از تمایلات ِ سیاسی که عمیقاً منشاء طبقاتی دارند را تفاوت به حساب آوریم. تفاوت فرزند ِ خَلفِ آزمون­گری است و تنها به مددِ تخیل کردن است که امکانِ پرورش و فرصت ِ تجلی پیدا می‌کند. تفاوت­ در انسان­ها پیشاپیش وجود ندارد یا اگر هم وجود داشته باشد نیازمند ِ ارزشگذاریِ دوباره و بیرون آوردنش از منطقه­‌ی غریزه‌­ها و دیدن­شان  است. گر چه این فرآیند به خودی خود سخت وطاقت فرساست اما بدون آن نیز امکانِ کشفِ دیگری و حتی هستی ناممکن می‌شود، اما چنانکه از گردنه‌های صعب العبورِ این مسیر پرخطر جان سالم به در ببریم غیر از آنکه تفاوتِ خودمان را درمی یابیم، چشمانمان برای یافتنِ تفاوت­‌های دیگر، دوچندان تیزتر می‌شوند. این هدیه‌­ی تفاوت است که جهان را نه همچون خود بلکه چون پدیده‌ای هارمونیک به ما می‌شناساند تا هویت سازی‌های گله‌ای و پوشالی، جمعیت‌ها را سرگرمِ تشابهاتِ سطحی نکنند و اینگونه است که تفاوت، خود پیام آورِ رستگاری می‌شود. چون آن گردنه‌های صعب العبور پیش از هر کس، صاحبانِ خصوصیاتِ شرّیرانه را زمین­گیر می کند. آنها که تفاوت­شان را برای برتری بر دیگری و کامجویی از آنها  می­خواهند. باید بدانیم که وقتی از تفاوت حرف می‌زنیم اشاره به آن " دلقک‌های منحصر به فرد" نیست که به میانجی ِ فقدان­ها و حفره‌­های بزرگ اجتماعی پدید می‌­آیند و با دستهای توده بر سکوی درخشان ِ نمایش نشانده می‌­شوند تا جلوه و نمودی از افتخارِ ملی یا هر هویتِ عمومی دیگر  باشند. آنها هر چه هستند کارشان نمایشِ تفاوت است. یعنی آنها نقش‌­پوش ِ تفاوت‌­اند و هیچ آدمِ بالغی نقش­پوش ِ یک نقش را با خود آن نقش اشتباه نمی‌­گیرد، مگر آنکه آن اشتباه را به خود بِقبولاند. و چه غم انگیز است که می­بینیم در بستر جهانی که هر کس به گونه­‌ای در پیِ جلوه کردن ِ تفاوتِ خویش است، نسخه­‌ی نهایی، تکرارِ بیشمار و بی مرزِ  تنها گونه‌­ای از گونه‌­های زیستن است که لباس­های متفاوتی پوشید‌ه‌­اند و دستِ بر قضا در آدرس­های متفاوتی زندگی می‌­کنند، اما جملگی وقتی به خلوت­شان می­روند همان زندگی‌­ای را از سر می­گیرند که دیگرانِشان از سر گرفته‌­اند. یعنی درست در آن هنگام که بایستی تفاوتِ­شان را آغاز کنند، همان راهی را در پیش می‌­گیرند که دیگران در پیش گرفته‌­اند، چرا که اینگونه ماندن، آسان­تر و کم زحمت‌­تر است. این ناقوسی است برای مرگ ِ تخیل و تصور ِ زیستنی دیگر که همچون طاعونی فراگیر در مسیرش؛ اجتماعات ِ دوستان را به کام مرگ می­کشاند و از آن مضحکه­‌ی غم­‌انگیزی می­‌سازد که در ادبیاتِ توده به آن می‌­گویند: حلقه یا محفل. خواهیم دید آنجا که تفاوت­های راستین زاده می­شوند مهمترین اشتراک ِ دوستان بر سرِ روندهای مشترک ِ تامل خواهد بود اما آنجا که شباهت­‌ها و یکدستی‌­ها جذب همدیگر می‌شوند همانطور که ارسطو می گوید "اشتراک ِ دسته­‌ای از حیوانات است در چراگاهی یکسان".  ما هر کدام به سیاقِ خودمان در یکی از این چراگاه‌های مشترک چریده‌­ایم و تلخی ِ تجربه­‌اش، حافظه­‌مان را آکنده از زَهر می­‌کند.  محفل‌­هایی که بیشتر به سکویِ بی‌­رحمانه‌­ترین و خشن­‌ترین دعواهایِ رقابتی می‌­ماند تا یک اجتماع ِ دوستی و از این جهت استعاره‌­ی "چراگاه" که ارسطو به کار می‌­برد دقیق و هنرمندانه است. شاید از فاصله‌­ای دورتر از این محفل­‌ها بتوانیم دریابیم که چرا استحکامات و زیربناهای این محافل تا این حد ضعیف و پوشالی است: آنگاه که پای دوستی در میان است ناخودآگاه ارزشِ برابری تجلی پیدا می‌­کند. اگر چه در ژرف‌ترین دوستی­‌ها همواره قسمی از نابرابری سرشتی است اما وقتی که تفاوت در کار نیست و پای اجتماعِ دوستان به میان می­‌آید ناچاریم از کمترین حدِ نابرابری هم پرهیز کنیم. این پرهیز را خود ِ اجتماع و گروه مسلط می­کند. نکته­‌ی ترسناک آن است که انسان‌های هم‌شکل و یکدست چه بسا بیشتر از گونه‌­های متفاوت بر تفکیک گذاری و مرزگذاری‌­ها اصرار می‌ورزند. آنها هیچ شباهتی را با همدیگر تاب نمی‌­آورند و آن را نشانه‌­ی تحقیر و خوارشماری علیه خودشان به حساب می­‌آورند. در نتیجه در هویت‌های خودساخته اما ضعیف و بی ‌بنیاد پراکنده می­‌شوند و چون آن منابعِ هویتی، حاملِ هیچگونه خوراکِ معنایی و اندیشه‌ای نیست که به تفاوتی راستین منجر شود، این فقدان را با شکل دادن به اجتماعات محافظه­‌کارانه پُر می­‌کنند.  دسته­‌های هویتیِ مُجزا که در علاقه‌­مندی به رقابت‌های دوگانه، دوری و نزدیکی به جریانات سیاسی رایج و مُد روز و در عین حال بی‌خطر،  سلایقِ بسیار نازلِ سرگرمی و مهمتر از همه ارزش­‌های شبه‌­فرهنگی که در پیگیری مُصرانه‌ی اخبارِ زرد از زندگی خصوصی هنرپیشه­‌ها تا دعواهای مبتذلِ روشنفکری به بیان درمی‌­آید. اکنون در این صحنه‌­ی مغشوش و ناپخته، در این سکویِ خشن و پُرتنش، چگونه می‌شود باریکه‌­ای یا شکافی برای ظهور یا تجلی ِ تفاوت را هموار کرد؟ چگونه می شود پُتکِ محکمی برسر این همه کج سلیقه‌­گی و روان‌­های مُرده کوبید تا عادلانه و برابری‌­طلبانه جلوه کند، حتی اگر در ذات­‌اش چنین نباشد؟ " چگونه می‌شود به مَرد گفت که او زنده نیست در حالی که هیچ‌گاه زنده نبوده است؟[1]" و چگونه می‌شود این خبرمرگ را به گونه‌­ای بیان کرد که نه ترساننده باشد و نه کُشنده، بلکه بتواند اراده به زیستن را دوباره تحریک کند؟  بی­‌گمان هر کدام از ما به خودش خواهد گفت تنها با شکل بخشیدن به یک اجتماعِ دوستی است که می­شود چنین گفتگوی رازگونه‌ای را به ثمر نشاند. اما افسوس که اجتماع، قدرتی پنهانی و نامرئی در خودش دارد که سرانجام راضی و پیروزش می­کند. منشاء اساسی آن قدرت، میل به حفظ موقعیت­‌هایی است که اشتراکِ بیشتری با فرد دارد و زحمت ِ تحول و آزاده­‌گی را بر او بار نمی‌­کند. شاید به همین خاطر باشد که در این اجتماعات، معیارِ برابری همواره به نفعِ کاهل‌ترین و عافیت‌طلب‌­ترین انسان‌ها گذارده می­‌شود. اینجاست که صدایی ناشناخته و مشکوک در درون ِ ما  سربرمی‌­آورد و همواره تکرار می‌­کند : به خاطر او که نمی­‌خواهد تُندتر راه برود، قدم‌هایتان را آهسته­‌تر کنید. به خاطر او که میل ندارد بی‌اندیشد و در جهان ِ اطراف­‌اش خیره شود، نیاندیشید و خیره نشوید. مگر شما هواخواه برابری نیستید؟  این صدا همان منشاء قدرت ِ پنهان و نامرئی ِ جماعتِ دوستانی است که در چراگاهی یکسان می‌چرند. آنها حتی ارزشِ برابری را به سودِ خودشان مصادره می­‌کنند چون به فایده‌­گرایی و کاربرد­گرایی خو کرده‌اند و هیچ چیز، حتی کمترین رنج را علیه خودشان روا نمی­‌دارند. در برابر ِ این صحنه‌­ی مغشوش و ناپخته است که تفاوت‌­ها دچار هراسی جهنمی می‌­شوند و اگر غیر از این هم باشد باید به تفاوت خودشان شک کنند. اکنون از خودشان می پرسند: آیا این همان جایی است که به آن تعلق دارم؟ اگر آری که کار تمام است، اگر نه باید در پی ِ دوست بگردم. و درست در همین برزخ است که دوست همچون آخرین تارهای غروب ِ خورشید نمایان می‌شود و تفاوت­‌اش را در آغوش می گیرد و رازآمیزترین پچپچه‌­ها آغاز می‌­شود. چرا که او نیز روزگاری از یکی از آن اجتماعات گریخته است و همچنان گریزپاست. یعنی از جایی که متعلق به او نیست همچون یک شعبده باز ِ ماهر می­گریزد بی­‌آنکه ترفندِ گریختن‌­اش آشکار شود و ردّی از خودش برجا بگذارد. او تفاوتی است که با نقیض اش شاداب می­شود. پس بی­صبرانه به سمت ِ نیرویی می‌رود که روایتِ  دیگری از این جهان را برایش بازگوید. روایتی که امکانِ بازآفرینی و تخیل اش به هر دلیل برای او ممکن نبوده و این مجال را به خودش می دهد تا دوستی بیاید و آن را عیان کند. همان دوستی که خودش نیز تشنه‌­ی چنین آزمونی است و این والاترین حد از برابری در دوستی‌های دو نفره است. همدردی با دوست در آن لحظه که آشنایی به ما پناه می‌آورد و با رنج‌ها و زخم‌ها و اشک‌های بیکرانش مرزهای احساسی و عاطفی ما را احاطه می‌کند، ناچاریم دست به ترفندهای خردورزانه ای بزنیم تا تعادلی در این رابطه ی نامتعادل پدید آوریم. تصور عموم انسانها درباره‌ی وظایف اخلاقی در نسبت با دیگری چیزی جز ظاهرسازی نیست، پس در شیوه ی اظهار این تظاهر انسانها به دسته‌های گوناگونی تقسیم می‌شوند. دسته‌ی اول با نهایت ِ عافیت‌طلبی چهره‌شان را سرشار از تاسف و تالم می‌کنند، چنانکه از صاحب آن رنج‌ها و زخم‌ها دردآلودتر به نظر بیاید. در حالی که گوش‌هایشان از همان آغاز بسته بوده و اگر بر حسب تصادف از آنها بپرسیم "چه شنیده‌اند؟" در بازگویی ِ آن روایتِ رنجبار بازخواهند ماند. چرا که عموم این انسانها نمی‌توانند بطور همزمان از دو یا چند قوه ی حسی‌شان استفاده کنند، پس به یکی اکتفا می‌کنند و اگر موجوداتِ مردمداری باشند بطور قطع مدیریت نقابشان را ترجیح می‌دهند، چرا که برای آنها شنیدنِ رنجهای دیگری به زحمت ِ تجزیه و تحلیل‌اش نمی‌ارزد. دسته‌ی دوم که هم چهره‌های نقش پذیرتری دارند و هم گوش‌های تیزتر، با نهایت ِ ظرافت و دقت تلاش می‌کنند تا لذت ِ ناشی از اعتماد و درماندگی ِ دیگری را تا آنجا که ممکن است پنهان کنند و به فراخورش نمایش باشکوهی از همدردی داشته باشند: آنها حتی بهتر از جانوران دسته‌ی اول چهره‌های غم زده و افسوس بارشان را رونمایی می‌کنند و حتی ممکن است شما را در آغوش بکشند، اما برق چشم‌هایشان گواهی می‌دهد که از چیزی مرموز خُرسندند. برق چشم‌هایی که آشکارا می‌گوید: چه خوب است که مانند تو به فلاکت نیافتاده‌ام و چه خوبتر که بار رنجهای تو بر دوش من نیست. در برابر این دسته باید خوشحال باشیم که انسان هنوز چشم‌هایی دارد که می‌شود از دریچه‌ی آنها لحمه‌ای از حقیقت ِ درونشان را فهمید. دسته‌ی هولناکتر دیگری هم هستند که حقیقتاٌ در برابر آن اشک‌ها و زخم‌ها آسیب پذیرند و چنان غریقِ روایت ِ آن رنج‌ها می‌شوند که در نهایت راوی و سخنگو را شرّمزده می‌کنند. آنها استادان ترحم و همدردی هستند و تنها چیز قابل احترام در چشم آنها دردها و آلام انسان رنجور است . اگر زمانی با آنها از سَبُکی روان و فراخی قلبتان بگویید مطمئن باشید که صدمه ی جبران ناپذیر و بی رحمانه‌ای به آنها وارد کرده‌اید. آن دسته‌ی عجیب انسانی همیشه آه سنگینی در گلوی‌اش دارد و حتی در ملاقات‌های کوتاه با راننده‌های تاکسی و فروشنده‌ها دنبال ِ چیزی برای همدردی می‌گردد. با این‌همه تاب آوردن این دسته نسبت به آن شغالهایی که درست در زمان رنج کشیدن ِ شما دندان‌های کثیف‌شان را آشکار می‌کنند، بسیار آسانتر است. آنها که همواره در نقطه‌ی تعادل می‌ایستند و با هر اشاره‌ی کوچک و درشت، تلاش می‌کنند محافظه‌کاری و دوراندیشیِ ابلهانه‌شان را برملا کنند. پس در هر روایتی دنبال منطقِ پوشیده و سربسته‌ای می‌گردند تا شما را گناهکار جلوه دهند و خودشان را مشرّف بر تمام امور. آنها در تحریک وجدان ِ معذب ِ دیگری و شرّمگین کردن ِ دوستانشان استعداد ویژه‌ای دارند و به همین خاطر اگر در آینده جذب نهادهای پلیسی و امنیتی نشوند، بطور قطع پدران ِ کارکشته‌ای خواهند شد. با اینهمه دلیل نمی‌شود از بلاهت و حماقت ِ ذاتی ِ این دسته چشم بپوشیم. نادانی ِ آنها از آنجا سرچشمه می‌گیرد که نمی‌دانند روایان ِ رنج‌ها و زخم‌ها چندان برایشان تفاوتی ندارد که در برابر چه کسی و در چه وضعیتی ایستاده‌اند. این دوستانی که با کوله‌باری از رنج و چشمه‌ی سیرابی از اشک‌هایشان آمده اند تنها به دنبال تماشاچیانی هستند که ناظر بر احوال آنها باشد و از این جهت خودبین تر و خودخواه تر از آنی هستند که گوششان را بدهکار نصیحت‌ها و سخنوری‌های این شغالها کنند. پس در زمان رنجوری اگر در جستجوی دوست ناکام شوند همین اشکها را برای مجسمه‌ی دور میدان می ریزند. بی‌جهت نیست که در مکان‌های مقدس و امامزاده‌ها مردمان زیادی را می‌بینیم که چهره‌هایشان غرق در اندوه و اشک است. آنها اگر در مسیرشان به عابری آشنا و مطمئن برمی خوردند از رفتن به سمت مکانهای معنوی سر باز می‌زدند. حتی اگر آن عابر یکی از آن شغال‌ها باشد. با اینهمه هنوز می‌توان راه عادلانه‌ای را جست که به میانجی آن می‌توان امکانِ همدردی راستین را ممکن کرد و آن راه چه بسا مشارکت فعال در موضوع درد است. غیر از این و در دیگر حالتها شاید شرّافتمندترین دوست، تنها  به دوستِ رنجورش می‌گوید: بس است. بازی ات را تمام کن. من تماشاچی ِ بدبختی تو نخواهم بود. همه‌ی ما رنج می‌کشیم و باید از این بابت راضی و شادمان باشیم. آن چیزی که اشک‌های تو را جاری کرده همان نیرویی است که اگر بر آن فایق شوی، شکوهمند و زیباترت می‌کند. وگرنه در برابر دیگری جز مضحکه ای نخواهی بود، حتی اگر آن دیگری شرّافتمندترین دوستت باشد. پس دست از این نمایش رقت انگیز بردار و دوستانت را وادار به ترحم و تظاهر نکن. واکنشی از این دست بیانگرِ سنگدلی یا خونسردی یا بی‌اعتنایی ما نخواهد بود. همدردی با دیگری به معنای احساس کردن درد و مشارکت در ماهیتِ آن است، آنهم درست به همانگونه ای که دیگری آن را احساس می‌کند. حال برای آنکه در مسیر این مشارکت به دام ترحم نیافتیم، واکنش ما نیازمند اندیشه­‌ای گسترده به نفعِ دیگریِ عامِ انسانی یا تخیلی قدرتمند و توانا برای ساختنِ روزگاری بهتر در این جهان است. شاید گزاف نباشد اگر ادعا کنیم برای آزمونِ همدردی نیازمندِ آموختنیم. چرا که برشمردن ِ همدردی به عنوان یک فضیلت ِ منفرد و نسبی یا هیچ دردی را دوا نخواهد کرد یا به همان واکنش­‌های خودخواهانه­‌ای می انجامد که درباره‌­شان گفتیم و دربرابر این واکنش­‌ها چه بسا آن کسی که تقاضای همدردی می‌کند به مراتب آسیب‌­پذیرتر شود. پس در اینجاست که ارزش دوستی بر همدردی ارجحیت می­‌یابد یا به زبانی دیگر پیشنیاز آن می‌شود. دوستی درست به همان معنایی که یونانیان به ما آموخته‌­اند عاطفه یا احساسی عمیق معطوف به دیگری است. پس به دنبال ِ خیر دوست است. شاید لازم باشد اینجا تکلیف‌مان را با واژگان خیر و شرّ معلوم کنیم. به یک بیانِ اسپینوزایی از آنجایی که "این مفاهیم (خیر وشرّ) در نفس اشیاء به چیز مثبتی دلالت نمی کند و آنها چیزی جز حالات فکر یا مفاهیمی که از مقایسه­‌ی اشیاء با یکدیگر ساخته ایم نیستند" پس "مقصود از خیر هر چیزی است که مسلماً میدانیم  به وسیله آن می توانیم به نمونه طبیعت انسانی که مد نظر قرار داده‌ایم نزدیکتر شویم و بر عکس مقصود از شرّ هر چیزی است که مسلما می دانیم ما را از نزدیکی به آن نمونه باز می دارد" (اخلاق: اسپینوزا. 219) اسپینوزا خیر و شرّ را هم معنی و مترادف با لذت و درد می‌داند: لذت عاطفه ای است که قدرت فعالیت بدن را می افزاید، یا تقویت می کند اما بر عکس الم عاطفه ای است که از قدرت فعالیت بدن می‌کاهد یا از آن جلوگیری می کند و بنابراین لذت بذاته خیر است ( اخلاق . اسپینوزا. 256) او در ادامه افسردگی را به آن واسطه که قدرت فعالیت بدن را کاهش می‌دهد شرّ می داند.  البته باید بدانیم که صرف لذت جسمانی نمی تواند به معنای خیر باشد، چنانکه اسپینوزا مواردی همچون شکم پرستی یا آز و طمع که مرتبط با ارزش‌های جسمانی است را نه تنها اموری خیر نمی‌داند بلکه بر شرّارت آنها تاکید می‌ورزد.  فارغ از موارد دیگر آنچه که در این موقعیت اهمیت پیدا می‌کند مفهوم "قدرت عمل" است و بنا بر زمینه‌ی بحث ما پرسش این است که آیا "همدردی" می تواند قدرت عمل ما را افزایش دهد؟  بی شک هیچ پاسخی به این پرسش نمی‌تواند درست باشد مادامیکه دو اصلِ بنیادی را در نظر نگیرد. اول اینکه موضوع دردی که دیگری بابت آن در رنج است چیست؟ و دوم اینکه آیا شخصاً قدرت و توانِ مشارکت در آن درد را در خود یافته ایم یا نه؟ چرا که از یکطرف به آسانی نمی توان با دردی که دوست یا دیگری بخاطر حقارت یا حسادت یا زیاده خواهی یا دیگر رذایل اخلاقی به دام آن افتاده همدردی کرد و از طرفی دیگر باید استعداد احساس کردن و مشارکت کردن در آن درد را در خود یافته باشیم وگرنه همدردی ما مضحکه ای بدل خواهد شد که در آغاز بحث درباره اش گفتیم. با این اوصاف می توان گفت همدردی ممکن است و حتی اگر در پاسخ به دو پرسش بالا صادق بوده باشد بدونِ شک قدرت عمل انسان را افزایش می دهد. زندگی قدیسین، از جان گذشتگان و قهرمانها سندی آشکار بر تایید این ادعاست. [1] قطعه ای از شعر"ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد" از فروغ فرخزاد منابع: تبارشناسی اخلاق. فردرییش نیچه. ترجمه داریوش آشوری اخلاق. اسپینوزا. ترجمه محسن جهانگیری رساله‌ای کوچک در باب فضیلت‌های بزرگ. آگوست کنت اسپونویل. ترجمه مرتضی کلانتریان